Opinie

Designerbaby? Brave New World is nog ver weg

Potentieel dodelijke genetische defecten kunnen nu uit menselijk DNA verwijderd worden, schrijft Jesse Veenvliet, maar gewenste eigenschappen aanbrengen is een ander verhaal.

Illustratie Hajo

Toen vorige week de eerste pushberichten binnenkwamen, schoot mijn wetenschappelijke enthousiasme-meter in het rood. Wetenschappers waren erin geslaagd om een potentieel dodelijke mutatie in een gen in menselijke embryo’s te corrigeren. #designerbaby was trending topic.

De belofte is groot. Potentieel dodelijke genetische defecten kunnen ogenschijnlijk zonder nadelige effecten definitief uit het DNA verwijderd worden. Aan de andere kant is er de angst voor een toekomst zoals Aldous Huxley beschreef in Brave New World – een toekomst waarin voortplanting verhandelbaar wordt en designerbaby’s meer regel dan uitzondering zijn. Huxleys dystopie lijkt dichterbij dan ooit.

Werpt men de studie onder een vergrootglas, dan moet men echter concluderen dat het zo’n vaart niet zal lopen. De welbekende duivel zit in de details. De onderzoekers knipten met behulp van de zogeheten CRISPR-techniek het stukje ongezond DNA succesvol uit het genoom, en boden een synthetisch stukje DNA, een mal, ter reparatie aan. Tot hun verbazing werd dit synthetische stukje echter niet gebruikt. In plaats daarvan gebruikten de embryo’s het gezonde gen van de moeder als mal voor reparatie. Dit was onvoorzien, maar heeft belangrijke implicaties voor de klinische relevantie van de techniek.

Het is daarbij belangrijk om dominante en recessieve ziektes te onderscheiden. Bij dominante ziektes is het foute gen de baas en wint de strijd van het gezonde gen. Wanneer je van één van beide ouders het foute gen overerft word je ziek, hoewel het gen van de andere ouder gezond is. Bij recessieve ziektes daarentegen is het gezonde gen de baas, en deze treden daarom alleen op wanneer je het foute gen van zowel je vader als moeder overerft. Door middel van de CRISPR-techniek kunnen alleen dominante defecten gecorrigeerd worden: het foute gen wordt uitgeknipt, en het goede gen wordt als mal voor reparatie gebruikt. Dit functioneert uiteraard alleen als het gen van de andere ouder gezond is. Aangezien bij recessieve ziektes de genen van beide ouders ongezond zijn, kan het genetische defect in dit geval niet gerepareerd worden.

Lees ook: Als we alle afwijkingen wegmanipuleren, schrijft Petra de Winter, zijn er straks geen kunstenaars en genieën meer.

Je kunt je daarom afvragen of het uiteindelijke doel, het voorkomen van erfelijke aandoeningen, niet beter bereikt kan worden door pre-implantatie-screening van embryo’s – bij ivf zou je dat kunnen doen. Hierbij worden de gezonde embryo’s door middel van genetische screening simpelweg gescheiden van de ongezonde, en is dus geen risicovolle CRISPR-behandeling nodig. Daarnaast komt men op deze manier ook recessieve ziektes op het spoor.

Voor de ethische discussie relevanter is dat de uitkomst van vorige week het veel onwaarschijnlijker maakt dat designerbaby’s in de nabije toekomst al geboren zullen worden. Hiervoor is het immers wenselijk om synthethische stukjes DNA met de gewenste eigenschappen te creëren. Het idee is om het stukje DNA dat bepaalde eigenschappen codeert te vervangen door het synthetisch ontworpen modelstukje DNA. Maar dit functioneert niet als in plaats van het toegevoegde synthetische stukje het gen van de andere ouder als mal wordt gebruikt. Vergelijk het met een bezoek aan de garage: je komt met je Volkswagen langs en neemt ter vervanging van een kapotte velg een peperdure Ferrari-velg mee, maar de reparateur kiest toch voor een velg van Volkswagen. Omdat die nou eenmaal beter past.

Vraag daarnaast toekomstige ouders naar hun idee van het perfecte kind, en je zult zaken horen als ‘intelligent’, ‘opgewekt’, ‘atletisch’, etc. Dit zijn allen zogeheten complexe (karakter)eigenschappen, eigenschappen die niet alleen door het DNA, maar ook door de omgeving worden bepaald. En bij dat bepalende DNA gaat het ook nog eens om een ratjetoe aan genen. Zelfs als we uitvinden welke genen precies verantwoordelijk zijn voor intelligentie, is het nog de vraag of we ongestraft al deze genen kunnen herschrijven om intelligentie te vergroten. Voor vele ziektes geldt hetzelfde probleem: ze zijn uitgesmeerd over te veel genen, en tegelijktertijd niet genetisch genoeg (ook andere factoren spelen een rol) om met CRISPR resultaat te kunnen boeken.

Tot slot is er nog de veiligheid. De CRISPR-schaar kan uitschieten, en mogelijk onherstelbare schade aanrichten. Dit gevaar neemt exponentieel toe wanneer meerdere genen worden herschreven, bijvoorbeeld in het geval van complexe (karakter)eigenschappen. Daarnaast heeft de evolutie soms zo zijn redenen om foutjes te laten bestaan. In het geval van sikkelcel-anemie leiden twee defecte kopieën tot een ernstige ziekte, maar één foute kopie beschermt tegen malaria.

Een wetenschappelijke prestatie van formaat? Een technische tour-de-force? Zonder twijfel. Maar ondanks de hype is Brave New World misschien wel verder weg dan ooit.