Column

Cees was vooral de regelneef

Je zou zeggen: de tweede man of vrouw aan tafel zit er voor de details en voor het partijbelang. De ideale secondant in de formatie is er een van het type Stef Blok: verkiezingsprogramma in de ene hand, rekenmachine in de andere. Wordt de partijleider al te meegaand, dan speel je bad cop (‘Dit kan onze achterban niet dragen’) – of je geeft hem een schop onder tafel.

Secondanten van dit soort zijn er deze formatie in overvloed. Wouter Koolmees (D66) en Carola Schouten (ChristenUnie) kennen de Rijksbegroting tot in de diepste krochten. Halbe Zijlstra (VVD) speelt met duivels genoegen de rol van liberale scherpslijper naast Mark Rutte.

Wat je dit jaar veel minder ziet, is een andere categorie: de ‘relatiesecondant’. De mede-onderhandelaar die zich niet richt op de cijfers en bulletpoints uit het verkiezingsprogamma, maar er vooral zit om de sfeer goed te houden en het onderlinge vertrouwen te bevorderen.

Jacques Tichelaar was er zo eentje. Hij vergezelde PvdA-leider Wouter Bos in de formatie van Balkenende IV. Tichelaar had, in tegenstelling tot zijn baas, wél een goede verhouding opgebouwd met de CDA’ers aan tafel. Haalde Maxime Verhagen weer eens een slinkse onderhandelingstruc uit, dan moest hij vreselijk lachen. Sfeer gered. „Zij kenden mij, ik kende hen”, zegt Tichelaar als ik hem ernaar vraag. „Ik kon zo lid worden van het CDA.”

Cees van der Knaap (CDA) was er ook zo eentje – al waren de omstandigheden nog een slagje heftiger. In de zomer van 2002 secondeerde hij Jan Peter Balkenende bij de formatie van diens eerste kabinet. Pim Fortuyn was vermoord, Paars was weggevaagd en aan tafel zaten louter onervaren partijleiders – op VVD’er Gerrit Zalm na. De twee onderhandelaars van de Lijst Pim Fortuyn waren zelfs zó groen dat Van der Knaap, zo vertelt hij aan de telefoon, het zag als zijn plicht om „een beetje met ze mee te denken.”

Erg diep in de formatiedossiers dook Van der Knaap niet. In zijn eigen CDA-fractie zaten ook nog eens „een stuk of dertig” nieuwkomers. Zijn voornaamste taak: zorgen dat de boel niet ontaardde in chaos. Van der Knaap: „Cees was vooral de regelneef.”

Dat er dit jaar nauwelijks relatiesecondanten aan tafel zitten, kan twee dingen betekenen. Eén: ze hebben er gewoon niet aan gedacht. Twee: ze zijn niet nodig. Er is voldoende vertrouwen, iedereen kent elkaar al jaren, Mark Rutte is zelf kampioen relatiemanagement.

En trouwens, sfeer maken in de formatie is ook geen garantie voor succes. Van der Knaap en Tichelaar kunnen erover meepraten: ze smeedden coalities die, de een iets sneller dan de ander, ten onder gingen aan onderling wantrouwen.

Daar sta je dan, met je relatiemanagement.

Thijs Niemantsverdriet (t.niemantsverdriet@nrc.nl) vervangt Tom-Jan Meeus in de wisselcolumn met Jutta Chorus