Cultuur

Interview

Na de grote brand zien de grotten in de Cannerberg zwart van het roet, inclusief de keuken en feestzaal van sterrenrestaurant Château Neercanne, die in de grotten zijn gevestigd.

Foto Marcel van Hoorn/ANP

10.000 wijnkurken ruiken naar rook

Mergelgrotten

Vroeger werden er illegale feesten gegeven in de mergelgrotten. Na de brand in de Cannerberg vrezen grotlopers voor strengere regels of zelfs sluiting.

Vanaf de weg omhoog uit het Belgische grensdorpje Kanne was het ’s winters een romantisch gezicht: witte dikbilkoeien die zich warm hielden in open mergelgrotten onder Maastricht. Maar of de Belgische boer Mathieu Vrancken zijn koeien daar komende winter nog mag onderbrengen, is de vraag.

De dagenlange brand eind vorige maand in de achthonderd kuub hooi die Vrancken in de Cannerberg-grotten had opgeslagen, leidt tot een lange reeks controles. De boer moet de grot afsluiten en leegmaken. Dan gaan de instanties „goed kijken wat wel en niet mag’’, aldus een woordvoerder van de gemeente Maastricht.

Mogelijk zal Vrancken als eerste generatie na honderd jaar het hooi of vee elders moeten stallen. Ingewikkelde bijkomstigheid is dat zijn boerderij met slagerij Neercannerhof aan de overkant van de weg, in België, staat, terwijl de grotten net op Nederlands grondgebied liggen.

Marcel van Hoorn / ANP

Lakse controle

Veel vrijwilligers die het Limburgse grotten- en gangenstelsel (750 kilometer lang) bestuderen en er wandelen zijn bezorgd over de gevolgen van de brand. De grote schade zou het gevolg kunnen zijn van lakse controle en tot nieuwe, strengere regels – of sluitingen – kunnen leiden. „Sinds het toezicht op de grotten van de staat naar de provincies ging, zijn er al nieuwe regels gekomen en werden groeves gesloten”, zegt grotloper en voormalig grottengids Erik Lamkin.

Een groot netwerk van vrijwilligers beheert onder leiding van de Van Schaïk-stichting de grottenstelsels. Elke vrijdagavond van half zes tot twaalf zijn de Pietersberggrotten toegankelijk voor zogenoemde „berglopers”, mensen die bekend zijn gemaakt met het gangenstelsel, de regels en de gevaren. De eigenaar van de grot, Natuurmonumenten, maakt dat mogelijk.

Alleen al de Cannerberg heeft vier grottenstelsels. Boer Vrancken deelt het gangenstelsel met het sterrenrestaurant Château Neercanne. De in de grotten ondergebrachte keuken, opslag en feestzaal met meubilair zijn nu met een dikke roetlaag bedekt. Verderop ligt een voormalig commandocentrum van de NAVO, waar rondleidingen worden gegeven. Eerder werden er champignons gekweekt. Pal daarnaast ligt de Jezuïetengrot met spectaculaire mergelsculpturen en houtskooltekeningen. En een paar honderd meter verder is ten slotte de ingang te vinden van de Apostelgroeve, tevens een voormalige wijnopslag. Boven de gangen ligt het Cannerbos van Limburgs Landschap dat tijdelijk is gesloten totdat is vastgesteld dat de gangen niet kunnen instorten.

„Grotten zijn altijd voor allerlei doeleinden gebruikt”, zegt grottenkenner Ton Breuls (69) uit Kanne. Hij beheert de Apostelgroeve als vrijwilliger en controleert de gangen op instortingsgevaar of vandalisme. De oud-NS-conducteur is veertig jaar actief in de grotten. Hij redigeert een tijdschrift voor de Studiegroep Onderaardse Kalksteengroeven.

De grotten worden al sinds de Middeleeuwen uitgehakt als groeven voor mergelstenen voor de bouw. Bij het dorp Sibbe, in de gemeente Valkenburg, worden nog steeds mergelstenen uit gangen gezaagd. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw werden de grotten afgesloten, omdat mensen erin kunnen verdwalen en omkomen. Maar afsluiting helpt niet altijd. Sloten worden vaak met slijptollen opengezaagd. Historische tekeningen worden soms met graffiti overgespoten. Tot de brand waren er ook regelmatig illegale feesten in de Cannerberg-grotten.

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw werden de grotten afgesloten, omdat mensen erin kunnen verdwalen en omkomen

Zulke feesten, aangekondigd via sociale media, kunnen uit de hand lopen. Breuls werd een keer door de politie als deskundige bij een illegaal housefeest in een naburige grot geroepen. Dankzij sociale media kwamen er gasten uit Amsterdam, Berlijn en Antwerpen. Door een kleine opening van een meter hoog waren duizend mensen naar binnen gekropen, vijfhonderd mensen stonden nog buiten te wachten. De grot lag grotendeels in het gewest Vlaanderen, maar de geluidsinstallatie die met zijn lage frequenties de constructie bedreigde, stond net in Nederland. Onder voorwaarde dat de organisatoren hun installatie mochten houden, beëindigden ze het feest. De brand heeft voorlopig een einde gemaakt aan zulke feesten.

Nu de brandweer het vuur na ruim een week meester is en ook de dodelijke kolendamp is weggetocht, kunnen de inspectieteams straks aan de slag. Eerst volgt het forensische onderzoek. Hebben twee jongens de brand aangestoken of was het broei? Achthonderd kuub, tot aan het hoge plafond opgestapeld, is veel. De boer moet zelf laten onderzoeken of de constructie na de brand nog veilig genoeg is. Dat is nodig voor de vergunning van de provincie Limburg.

Onderzoeken

Daarna zal de gemeente Maastricht onderzoek doen naar het effect van de bedrijfsvoering op het milieu. Worden bodem en water vervuild, is er sprake van stankoverlast? Ook andere instanties en de Belgische gemeente Riemst, waar Kanne in ligt, zijn hierbij betrokken. „De partijen zitten erbovenop. Alle ogen zijn op ons gericht”, zegt een woordvoerder van de gemeente Maastricht.

Voor Peter Harkema, directeur van het befaamde restaurant Château Neercanne, is de schade groot. De rook heeft ovens vernietigd en de keuken, de opslag en de grotzalen met meubilair zwartgeblakerd. De kurken van tienduizend in de grot opgeslagen flessen wijn zijn aangetast door de rook. De meststank mengde zich soms toch al met de geur van verfijnde gerechten en wijnen. Hij heeft genoeg van dat ondergrondse boeren vlakbij.