Eens per vijf jaar zoeken Kenianen gerechtigheid

Verkiezingen in Kenia

De corruptie in Kenia is hoog, de kloof tussen arm en rijk diep, net als het wantrouwen tussen verschillende stammen. Volgende week zijn er presidents- en parlementsverkiezingen. De vrees voor onrust is groot.

Een foto gemaakt met een drone van de uitdijende sloppenwijk Kibera in Nairobi, Kenia. Foto Johnny Miller/Reuters

In de nauwe straatjes van de sloppen van Ziwani kleeft de smurrie aan je schoenen en slaat het geluid van kletterend metaal je om de oren. De uitdijende volkswijk ligt naast het fraaie zakencentrum van Nairobi. De Keniaanse hoofdstad biedt met zijn hoge gebouwen het aanzien van moderne metropool, symbool van een jonge, geslaagde natie met een groeiende middenklasse. Maar dat is deels schijn, want het zijn de vruchten van een bandieteneconomie die voor enkelen decadente rijkdom oplevert en voor de meesten troosteloze armoede.

Robert Ochola (38) wil aan deze ongelijkheid een einde maken. Met een handjevol pamfletten in zijn kontzak mengt de kandidaat zich in Ziwani onder lassende mannen en wringt zich tussen visverkopende vrouwen. Hij voert campagne.

„Jullie weten hoeveel ik in deze buurt voor armen heb gedaan”, prijst hij zichzelf aan. „Jullie kennen me als Rowbow en presentator van Getto Radio. Ya, ya, cool, cool, we horen bij elkaar. Stem op mij als lid van het lokale parlement.” Er wordt gejubeld, een vrouw geeft hem een vis.

Maar niet iedereen is enthousiast. „Een man met een voorhuid kan geen leider zijn”, moppert een man die een kookstel last. Robert Ochola gaat door het leven onder zijn dj-naam Rowbow. Maar op het stembiljet dinsdag staat zijn achternaam Ochola, typisch een naam die voorkomt bij het West-Keniaanse Luo-volk dat traditioneel niet aan mannenbesnijdenis doet.

Dat tribalisme verziekt de politiek”, reageert Rowbow geagiteerd. „Kenia heeft eigenlijk maar twee stammen: de veertig miljoen armen en de één miljoen rijken. Ik neem het op voor de armen en toch kiezen mensen straks op stamafkomst.”

Kenia is, na Brazilië, het land met de grootste ongelijkheid ter wereld. Ik woon hier 34 jaar en die groeiende kloof jaagt me steeds meer angst aan. Sloppen komen op als paddenstoelen. Hoe lang duurt het voor die miljoenen paupers oprukken naar de chique wijken van de rijken? Hoe lang voordat het groeiende leger werkzoekende jongeren, onder wie velen met hoge opleiding, de moed opgeeft en gangster wordt? Kenia is in de ban van de verkiezingen, maar ook van de angst. Komen opgekropte frustraties straks naar buiten als een partij met haar tribale aanhang geen verlies accepteert?

Fotograaf Johnny Miller maakte met een drone een indrukwekkende foto- en videoserie van uitdijende slums. Waaronder Kibera in Nairobi, Kenia:

De door politici aangewakkerde verdeeldheid tussen de 42 stammen doet vandalistische instincten losbreken onder armen. Bij wanorde nemen ze wraak op symbolen van de rijken, zoals supermarkten en banken. Maar ook op bezittingen van bepaalde stamleden, omdat een elite van die stam het meest lijkt te profiteren van de economische vooruitgang. Dat gebeurde in 2007 na frauduleuze verkiezingen, toen er twee maanden van nationale chaos uitbrak, met als gevolg ongeveer 1.500 doden en een half miljoen ontheemden. Wekenlang droeg mijn vrouw uitsluitend gymschoenen, om snel weg te kunnen rennen. Zigzaggend tussen brandende barricades en lijken bracht ik mijn kinderen naar school. Dat spookbeeld doemt iedere vijf jaar weer op als Kenianen hun democratische rechten laten gelden.

Langs de Rivier van de Leeuwen, in West-Kenia, wakkeren politici wraakgevoelens aan om stemmen te winnen, zag Lindijer: ‘Zij daar, zij zijn anders dan wij’

Twee grote partijen

Tribalisme is niet de enige spaak in het wiel van Rowbows campagne. Een man vraagt hem om een campagnebiljet, maar Rowbow heeft er nog maar twee in zijn achterzak. „Ik ben een onafhankelijke kandidaat en behoor niet bij de twee grote partijen.” Dat zijn Jubilee, van de zittende president Kenyatta, en Nasa, van oppositiekandidaat Raila Odinga. Hun kandidaten geven rondjes in bars, delen T-shirts uit en degenen die hun rally’s bijwonen, belonen ze met zakken rijst of maïsmeel. „Ik heb niets te bieden, alleen maar argumenten, maar of je daar verkiezingen mee kunt winnen in Kenia?”

Mokoth, voorzitter van oppositiepartij NASA.
Foto Frederik Lerneryd/AFP
Campagneposters van de oppositieleider en presidentskandidaat Raila Odinga in Nairobi.
Foto Simon Maina/AFP
Kenianen bidden tijdens een demonstratie voor geweldloze verkiezingen.
Foto Baz Ratner/Reuters

Kenia’s democratische competitie is groter dan in de buurlanden. De gigantische billboards van de duizenden kandidaten, van de straten in de steden tot in de maïsvelden rond de dorpjes, doen je duizelen. Vrijwel alle kandidaten presenteren zich in strakke directiekamerpakken, de overgrote meerderheid is mannelijk. Al maanden lang smijten ze met geld om in de gunst te komen van de kiezers, die een nieuwe president kiezen, deelstaatgouverneurs, parlement, Senaat en lokale parlementen. De overheid doneert computers en tablets aan scholen en president Kenyatta (die ook de rijkste man van Kenia is) laat bij bezoekjes aan scholen geheid een presentje van duizend euro achter. Wie over geld beschikt, maakt de beste kansen.

Ik heb niets te bieden, alleen maar argumenten, maar of je daar verkiezingen mee kunt winnen in Kenia?

Geld is ook het smeermiddel voor de patronagenetwerken en kartels rond de politieke klasse. Corruptie is een van de thema’s bij de campagnes. Philip Kinisu, hoofd van de officiële anticorruptiecommissie, schatte eerder dit jaar het verlies aan staatsinkomsten door bedrog op zes miljard dollar per jaar, dat is eenderde van het regeringsbudget. Kenia verkreeg zo de reputatie van een van de meest corrupte landen van het continent en de afgelopen vijf jaar onder Kenyatta is hier weinig aan veranderd. Integendeel.

Ezels lopen rond met maskers van de huidige president Uhuru Kenyatta. Foto Baz Ratner/Reuters

John Githongo (52) was in 2002 kortstondig onderminister van corruptiebestrijding. Hij onthulde toen het Anglo Leasing-schandaal, een complot waarbij politici en zakenlui ruim een half miljard dollar verdonkeremaanden. Bij het eerdere Goldenberg-schandaal was één miljard dollar gestolen. Geen van de verdachten is ooit bestraft. Kenianen noemen Githongo ‘de anticorruptietsaar’.

„Onder Kenyatta kun je niet meer spreken van corruptie waarbij geld voor ontwikkelingsprojecten wordt afgeroomd. Het is nu ronduit banditisme”, zegt hij. „We gaan de Nigeriaanse kant op, maar dan zonder olie. Het gestolen geld wordt gestoken in nieuwe kantoorgebouwen en de bouw van luxe winkelcentra. Er zijn banken waar je vrijwel nooit klanten ziet, die functioneren als doorvoerkanaal van gestolen geld.

„We hebben rechters, maar er bestaat geen traditie waarin mensen zich aan regels houden. We hebben politieagenten die goed gedrag moeten afdwingen, maar ze stelen en moorden zelf. Een keer in de vijf jaar kunnen ze zich bij verkiezingen tot de staat wenden, dat is hun enige kans op een vorm van gerechtigheid. Daarom lopen de spanningen zo hoog op.”

Na de brute moord op een advocaat, zijn cliënt en een taxichauffeur door de politie in Kenia zijn burgergroepen het zat, schreef Lindijer in 2016: In dit land vermoord de politie ons

Groeiende economie

De economie groeit jaarlijks 5 procent, een opmerkelijke prestatie voor een land zonder grondstoffen. De gewone man merkt er nauwelijks iets van. Van de ongeveer zes miljoen inwoners van Nairobi leeft 70 procent in, wat de Wereldbank eufemistisch noemt, „minder bevoorrechte stadsdelen”. Getto’s dus. Misdaad creëert hier de meeste werkgelegenheid.

„Misdaad is hier de norm”, vertelt Rowbow. „Ik heb al zo veel vrienden verloren, door kogels van bandieten of politie. Ook rekruteerde de Somalische terreurgroep Al-Shabaab hier veel jongeren.” De speelfilm Nairobi Halflife legde een paar jaar terug dat harde leven overtuigend vast, een actiefilm met moordende politieagenten en losgeslagen jongeren. Om in die gangsterwereld te overleven, is veerkracht nodig en Kenianen munten daarin uit.

Zie hier de trailer van Nairobi Halflife:

Je leert leven met onveiligheid, geld afpersende politieagenten en rechters. Je onderdrukt je walging wanneer op geld beluste leiders al enkele maanden na hun verkiezing luxe villa’s voor zichzelf bouwen. Maar wat als die veerkracht verloren gaat? Altijd bij verkiezingen dreigt het fiasco. Moet ik daarom voor iedere verkiezingen gaan hamsteren? De passie voor de politiek loopt gemakkelijk uit de hand en de stabiliteit zal straks misschien flinterdun blijken. De kandidaten geven zo veel uit dat ze er alles aan zullen doen om hun investeringen niet te verliezen. Menig politicus zint op fraude of geweld.

De Keniaanse politiek blinkt uit door de hoeveelheid schurken. Bij deze verkiezingen maakt zelfs een vermeende drugsdealer met populistische allures goede kansen om te worden gekozen tot gouverneur van Nairobi. Maar er zijn evenzoveel activisten die tegen de gangsterpolitici blijven ageren. Willy Mutunga (70) introduceerde de term ‘bandieteneconomie’ in het Keniaanse vocabulaire. Hij was tot vorig jaar de opperrechter van Kenia en leerde in die functie hoe de patronagenetwerken achter de politici opereren. Hij spreekt over ‘de magnaten van Kenia’.

Kenia heeft een onzichtbare regering, we worden bestuurd door mensen die we niet eens kennen. Het werkelijke probleem van Kenia zit aan de top.”

Als abnormale situaties worden genormaliseerd, zien we niet meer scherp wat er aan de hand is. Corruptie en moorden horen bij het alledaagse nieuws. In een paar dagen komt er nieuws voorbij over een vermoorde advocaat, dorpen ontruimd door het leger in een actie tegen Al-Shabaab, doden bij grensconflicten tussen regio’s, grootschalige veediefstal en landbezettingen en een doodgemartelde computerexpert van de verkiezingscommissie. De afgelopen jaren overleden 300 mensen in handen van politie en veiligheidsdiensten. De institutionalisering van het geweld en de plundering van de staatskas lijken zo gewoon geworden.

De man die een eerlijk verloop van de verkiezingen in Kenia moest garanderen, werd deze week vermoord. Plotseling is de angst voor chaos terug, schreef Lindijer: Verkiezingsangst in Kenia laait op na moord computerexpert

Vroeger hoefde ik maar even te reizen naar miserabele buurlanden, het hongerende Ethiopië, het militaristische Oeganda, het hopeloze Somalië of het ingeslapen Tanzania en ik wist weer waarom de kapitalistische bandietenstaat Kenia ver boven de rest uitstak. Maar hoe lang zal dat nog duren? Kenia heeft de sterkste economie van Oost Afrika, maar Ethiopië passeerde dit jaar in omvang de economie van Kenia en ook het grondstofrijke Tanzania zal de komende jaren Kenia voorbijstreven. Het einde van de regionale dominantie nadert snel.

En toch heeft Kenia een ongekende stuwkracht die de hoop hoog houdt. Ik heb besloten niet te gaan hamsteren. We slaan ons door de verkiezingen heen.

„Kenia verandert ten goede”, spreekt Willy Mutunga doemdenkers tegen. „Zijn we de 24 jaar onderdrukking onder president Moi (1978-2002) vergeten? Zeker, er is groeiende corruptie, maar ook toenemende actie van burgeractivisten tegen corruptie. Zie je de spotprenten in de kranten die onze leiders hekelen, zie je hoe ronduit grof Kenianen hun politici ervan langs geven?”

Rowbow belooft als hij gekozen wordt een goede leider te zijn.

„Een leider geeft het goede voorbeeld, zoals Nelson Mandela of Julius Nyerere deden. Zij waren geen gangsters. Ik geef straks de helft mijn salaris aan mijn kiesdistrict. En blijf leven in het getto.”