Opinie

Zonder gezaghebbende media worden we onverstandiger en emotioneler bestuurd

Nu journalisten nog meer gewantrouwd worden dan politici, komt volgens D66-Kamerlid de democratie in gevaar. Zeker als de macht elk schandaal af kan doen als fake news.

Illustratie Pat Bagley

Fake news! Dat is het stopwoord van president Trump zodra hij geconfronteerd wordt met weer een nieuw schandaal. En het werkt: zijn achterban blijft hem keer op keer trouw, ook nu er bewijs is dat zoon Donald Trump Jr. hapte op het aanbod van de Russen om Hillary Clinton te besmeuren.

De reden is simpel: aanhangers van Trump vertrouwen gevestigde media niet meer. “Ze zien geen samenwerking tussen Rusland en Trump, ze zien vooral samenwerking tussen de Democraten en de media”, schreef de website Politico. Het loont dus voor Trump om onwelgevallige berichtgeving af te blijven doen als ‘fake news’. Hij hoopt waarschijnlijk dat het vertrouwen in kranten en televisie sneller afbrokkelt dan zijn schandalen zich opstapelen. Een desastreuze, maar succesvolle tactiek.

Gekleurd en selectief

Rond de eeuwwisseling genoten Amerikaanse televisiezenders en kranten nog het vertrouwen van een meerderheid van de bevolking. Nu is dat een derde. Amerikanen halen hun nieuws nu ook van andere media. Alternatieve stations en internetsites die er prat op gaan de gevestigde orde te ontmaskeren, maar zelf weinig op hebben met journalistieke mores en het achterhalen van de feiten.

Ons land is niet ongevoelig voor deze ontwikkeling. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) bleek dat het vertrouwen van Nederlanders in kranten, radio en tv wederom gedaald is. Vooral jongeren tot 34 jaar geloven er niet meer in: hun vertrouwen in ‘de’ media slonk sinds 2008 met 10 procent. En volgens CBS-onderzoek worden journalisten minder vertrouwd dan banken en grote bedrijven die vooral een commercieel belang hebben.

Het nieuws is gekleurd en selectief, zo vat het SCP hun klachten samen. Media zouden zich te veel richten op negatieve onderwerpen en wakkeren daarmee onrust aan. Dat raakt aan het credo dat veel media huldigen: goed nieuws is geen nieuws. En geef de jongeren eens ongelijk. De ontslagen bij NedCar werden breed uitgemeten, terwijl je weinig hoort over de banenmotor die de producent van Mini Coopers nu is. In 2008 raakten media maar niet uitgepraat over de massawerkloosheid onder jongeren, maar dat die in Nederland nu veel lager is dan elders in Europa krijgt nauwelijks aandacht.

Kritiek raast over sociale media

Ook de democratiserende invloed van internet zou het vertrouwen in gevestigde media ondergraven. Anders dan vroeger, wordt hun berichtgeving nu voortdurend openlijk bekritiseerd door bloggers en vloggers. Nieuwe media die bovendien andere keuzes maken en hun eigen onderzoek doen. Hun lezers hoeven geen ingezonden brieven te sturen die bij kranten vaker afgewezen dan geplaatst worden, maar kunnen de stukken nu direct online weerleggen, in snedige commentaren die vervolgens over de sociale media razen en het wantrouwen verder voeden.

Natuurlijk, journalisten maken fouten. Maar als het wantrouwen in hun werk omslaat in achterdocht, dan is ook onze democratie de klos. Zonder vertrouwen kunnen journalisten niet functioneren als controleurs van de macht en hebben overheden vrij spel in het voorlichten van de bevolking. Media zijn misschien wel de wezenlijkste, informele dragers van de democratie. Zij voeden de debatten in Den Haag, maar ook de besluiten in de rest van de maatschappij worden genomen op basis van kritische berichtgeving, gestut door journalistiek onderzoek en gedegen analyses. Zonder een voortdurende stroom aan onafhankelijke informatie, sluiten mensen zich op in zuilen van het eigen gelijk en kan ieder feit weggewuifd worden als ook-maar-een-mening. Het land zal onverstandiger en emotioneler bestuurd worden.

Niemand is gebaat bij een land waarin iedereen alleen nog zijn eigen bronnen vertrouwt. Media die investeren in professionele journalistiek zijn dé filters voor de zin en onzin van machthebbers en hun beïnvloeders. Tegelijk vraagt het keren van de trend een blik in de spiegel van diezelfde media. Zij mogen zich niet wentelen in zelfgenoegzaamheid. Om het vertrouwen terug te winnen, zullen ze zich moeten verantwoorden: laat zien wat je doet, waarom je welke keuze maakt. Zoek het debat met nieuwe media en hun publiek zelf op. Vertel waar bloggers de plank misslaan, maar ga ook door het stof als hun kritiek terecht is. Transparantie is het wapen tegen politici die elk schandaal te boven komen met het verweer dat het ‘fake news’ betreft.