Wetenschappers openen strijd tegen foodblogs over Zevenlandenstudie

Wetenschap

De Zevenlandenstudie uit de jaren 50 toonde de negatieve gevolgen van verzadigde vetten aan. Nu ligt de studie onder vuur. Hedendaagse wetenschappers weerleggen de kritiek.

Archiefbeeld van het werk Foodscape 2014 van Tjalf Sparnaay in de Kunsthal in Rotterdam. Foto ANP

Het was voor zijn tijd, de jaren vijftig, een baanbrekend onderzoek. En het beïnvloedde ons denken over voeding en gezondheid sterk. De Zevenlandenstudie, uitgevoerd vanaf 1958, legde als eerste een verband tussen het eten van verzadigde vetten (aanwezig in vlees, zuivel, palmolie en harde margarines) en hartaanvallen en legde daarmee de basis voor nog altijd een van de belangrijkste voedingsadviezen: vervang verzadigde vetten door onverzadigde vetten (plantaardige oliën, noten, vis).

Maar de wetenschap ligt tegenwoordig onder vuur en ook deze studie moet het ontgelden. De kritiek van voedselblogs en aanhangers van low carb-dieëten is zelfs zo aangezwollen dat hedendaagse wetenschappers zich genoodzaakt zien de belangrijkste kritiekpunten in een dinsdag gepubliceerde white paper te weerleggen.

De kritiek op de Zevenlandenstudie en op coördinator Ancel Keys komt vooral van voedselblogs. Aanhangers van het low carb-dieet, dat voorschrijft juist weinig koolhydraten (suikers, zetmeel, vezels) te eten en niet moeilijk doet over (verzadigde) vetten, zijn negatief over de studie. Criticasters verwijten Keys enkel landen bij de studie te hebben betrokken die in zijn hypothese pasten. Daarom zou hij bijvoorbeeld Frankrijk hebben uitgesloten. Ook zou Keys met zijn afkeuring van verzadigde vetten de deur hebben opengezet voor een nog slechter alternatief: suikers.

Tegenreactie

Nu is er een tegenreactie op de groeiende kritiek op Keys. Een groep voedingswetenschappers uit de VS, Nederland, Frankrijk en Italië heeft uitgezocht wat er klopt van de vier meest genoemde kritiekpunten (zie onder voor een overzicht). In een nieuwe publicatie weerleggen ze die punten stuk voor stuk.

„Het laatste half jaar werd de kritiek zo erg dat we dachten: we moeten uitzoeken wat er van klopt”, zegt David Katz. Hij is initiatiefnemer van de publicatie en directeur van het Yale-Griffin Prevention Research Center in het Amerikaanse Derby (Connecticut) dat onderzoek doet naar de preventie van chronische ziekten zoals kanker, diabetes en hart- en vaatziekten. Hij was niet betrokken bij de Zevenlandenstudie, maar las met drie Amerikaanse collega’s de oorspronkelijke wetenschappelijke literatuur over die studie erop na. „De critici hebben hier zelf blijkbaar nooit de moeite voor genomen”, zegt Katz. Op de achtergrond keken internationale collega’s mee, onder wie drie Nederlandse voedingsdeskundigen – Daan Kromhout, Jaap Seidell en Martijn Katan.

„Keys heeft nooit gezegd dat je verzadigde vetten moet vervangen door suikers”, zegt Katan, biochemicus en emeritus hoogleraar Voedingsleer aan de Vrije Universiteit Amsterdam. „Hij zei juist verzadigde vetten te vervangen door onverzadigde vetten. De rest moet je matigen: zout, suikers.”

Klakkeloos overgenomen

Volgens David Katz is veel van de recente kritiek op de Zevenlandenstudie te herleiden tot de boeken van wetenschapsjournalisten Gary Taubes (Good calories, bad calories, 2007) en Nina Teicholz (The big fat surprise, 2014). Beide prijzen het low carb-dieet aan. „Hun kritiek lees je terug in allerlei blogs”, zegt Katz. „En de ene blogger praat de ander weer na.” Veel van hun kritiekpunten zag Katz de laatste maanden zelfs klakkeloos overgenomen in serieuze wetenschappelijke tijdschriften.

Volgens Daan Kromhout, hoogleraar Voeding, leefstijl en gezond ouder worden aan de Universiteit van Groningen, nemen low carb-aanhangers het Keys en de Zevenlandenstudie kwalijk dat daarin amper aandacht was voor suikers. Als je die in overmaat nuttigt (via frisdranken, snoep, koekjes) kunnen ze tot overgewicht en diabetes leiden, en dat zijn ook risicofactoren voor een hartinfarct. Maar in de Zevenlandenstudie is wel degelijk gekeken naar het effect van koolhydraten en in het bijzonder suikers, zegt Kromhout, die vanaf 1978 projectleider was van de Zutphenstudie, de Nederlandse bijdrage aan de Zevenlandenstudie. Alleen sprong het schadelijke effect er in het begin nog niet zo duidelijk uit. De mannen die werden gevolgd waren over het algemeen redelijk actief. En er was toen nog niet zo’n overaanbod aan suikerrijke voeding zoals de laatste paar decennia. Kromhout:

„Dit is voortschrijdend wetenschappelijk inzicht. Daar hoef je Keys niet zo zwart voor te maken.”

Onder vuur

De kritiek op Keys past in de trend dat wetenschap steeds vaker onder vuur ligt. Ouders laten hun kinderen niet vaccineren, mensen ontkennen de opwarming van de aarde. Conflicten ontstaan vooral rond kwesties die raken aan morele waarden: hoe leid je een goed leven, vind je zorg voor de aarde belangrijk of niet, zijn tradities belangrijk? Bij voeding, een emotioneel beladen onderwerp, speelt dat bij uitstek. Het wantrouwen en verzet tegen de wetenschap worden extra gevoed omdat er grote belangen in het spel zijn. De vlees-, zuivel- en palmolie-industrie zien de consumptie van hun producten liever niet teruglopen. En dan is er nog de opkomst van voedselblogs, die de verspreiding van informatie versnellen. Ook als het niet klopt.

Kromhout hoopt dat het artikel duidelijk maakt dat een aantal zaken „echt verkeerd” is weergegeven. Of dat inderdaad het effect zal zijn? Wat bij discussies over morele kwesties in ieder geval niet werkt, is het geven van extra informatie die het eigen gelijk moet bewijzen. Dan zetten critici de hakken alleen maar verder in het zand. Katan: „Maar moeten we alle mogelijk onzin dan zomaar laten passeren?”

„Misschien dat het niks verandert”, zegt Katz, „Maar ik zet me in voor de volksgezondheid, en die wordt niet bevorderd door dit soort leugens.”