Commentaar

Wees beducht voor de reuzen van de nieuwe economie

Ze zijn overal. Facebook, Microsoft, Apple, Amazon en Alphabet (Google) domineren het internet en de markt voor computersoftware, smartphones en tablets. Gezien het feit dat de moderne mens een fors en groeiend deel van de tijd doorbrengt of werkt met deze apparaten en netwerken, spelen de vijf reuzen van het internet een steeds grotere rol in het dagelijks leven. Zichtbaar en onzichtbaar. Want het dagelijks gebruik vindt dan plaats boven het oppervlak, daaronder huist de werkelijke macht van deze vijf, en een handjevol andere, bedrijven.

Data zijn het nieuwe, waardevolle, bezit en de moderne handelswaar. En het is de reusachtige en snel groeiende hoeveelheid daarvan die bij de vijf reuzen huist. Hier heerst niet de wet van de remmende voorsprong, die van oudsher de gevestigde bedrijven kwetsbaar maakte voor nieuwe, wendbare en moderne concurrenten. Hier lijkt de wet van de ‘accelererende voorsprong’ te spelen: wie wint, wint steeds meer. Wie groot is, wordt groter. Macht maakt machtiger. Het netwerkeffect, dat overheerst in de nieuwe economie van internet, is daar grotendeels verantwoordelijk voor. Nieuwe spelers zijn zeldzaam: zij worden weggedrukt of, bij dreigend of bewezen succes, opgekocht.

Er zijn voordelen: consumenten kunnen nu, ogenschijnlijk zonder veel kosten, gebruikmaken van diensten waar twee decennia geleden alleen nog van kon worden gedroomd. Bedrijven kunnen hun klanten gericht bereiken. Met een smartphone op zak is iedereen bereikbaar, heeft iedereen toegang tot vrijwel alle informatie die voorhanden is, en verdwaalt men zelden meer.

Tegelijk zijn er grote tegenwerpingen. Marktmacht en data concentreren zich bij een handvol bedrijven, die niet voor niets de waardevolste ter wereld zijn, en de grootste multimiljardairs voortbrengen. Privacy loopt gevaar, nu steeds meer bekend is van het individu, en die kennis geconcentreerd en koppelbaar is binnen bedrijven. De meningsvorming versplintert nu de burger steeds sterker wordt opgesloten in een echokamer van de eigen smaak en overtuiging.

Concurrentie, de drijvende kracht achter innovatie en welvaart, loopt gevaar nu zich een oligopolie vormt, waarin een handvol concerns de dienst uitmaakt – vaak ook als (bijna-)monopolist in de eigen deelmarkt. Dat alle vijf reuzen Amerikaans zijn, is een extra bron van zorg. Want de tijd dat dit niet veel uitmaakte, en vanzelfsprekend kon worden uitgegaan van goede wil in het Atlantisch gebied, lijkt voorbij.

Twee decennia geleden was de sfeer rond de internetrevolutie er een van ongetemd optimisme. Vrijheid, gelijkheid en broederschap lonkten, in een echo van de Franse revolutie, voor de wereldgemeenschap. Nu staat die belofte onder druk. Niet dat de vijf reuzen voor alles verantwoordelijk mogen worden gehouden. Maar een groot deel van de bezwaren zou kunnen worden weggenomen als het veld van spelers groter, diverser en internationaler was.

Er is geen eenvoudige oplossing voor dit groeiende probleem. Opbreken, met enige regelmaat geopperd, is onwaarschijnlijk. Al was het maar omdat de vijf reuzen voor de VS zo waardevol zijn. Cyberkennis en datamacht hebben niet alleen een commerciële waarde, maar ook steeds meer een internationaal politieke.

De eerste aanpak lijkt vooralsnog het streng toezien op de concurrentieverhoudingen en privacykwesties in deze nieuwe, machtige en snelgroeiende activiteit. De definities van fundamentele concepten als markt, macht, product en dienst veranderen. Dat vergt een forse inhaalslag bij de mededingingsautoriteiten en andere officiële waakhonden – met een hoge prioriteit.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.