Cultuur

Interview

Interview

Foto Jeffrey Herman

‘Als muziek niet emotioneert – laat dan maar’

Steve Reich

Steve Reich (80) is met zijn minimal music een van de meest invloedrijke componisten van de 20ste eeuw. Deze week treedt hij op het Amsterdamse Dekmantel Festival zelf op.

Hij kent het festival niet, en van de andere artiesten die er optreden heeft hij nog nooit gehoord. „Maar dat komt omdat ik tachtig ben”, zegt componist Steve Reich (1936) aan de telefoon vanuit New York.

Woensdag trapt de minimalpionier het Amsterdamse Dekmantel Festival af met zijn klassieker Clapping music, in een concert door Slagwerk Den Haag in het Muziekgebouw aan ’t IJ.

Het tekent de impact die Reich de afgelopen halve eeuw heeft gehad dat hij wordt uitgenodigd door een festival voor elektronische muziek. Reich kent ze niet, de nachtelijke dancefanaten in het Amsterdamse Bos, maar zij kennen hem wél. Niet voor niets kwalificeerde de Britse krant The Guardian Reich als ‘een van de weinige levende componisten die met recht kunnen claimen dat ze de koers van de muziekgeschiedenis hebben veranderd.’

Reich wuift dergelijke loftuitingen routineus weg. Hij is een musicus, geïnteresseerd in muzikale ideeën en problemen en vandaaruit componeert hij. „Je doet wat je moet doen.” Wat de kranten daar vervolgens over schrijven – dat kun je maar het best negeren, vindt hij.

Loodzware seizoensafsluiter

Terwijl de meeste musici vakantievieren of het rustig aan doen op een zomerfestival, moet Slagwerk Den Haag nog een keer flink aan de bak. Het ensemble speelt maar liefst vijf van Reichs slagwerkcomposities, waaronder het baanbrekende Drumming (1970-1971) van vijf kwartier, dat Reich schreef na een reis naar Ghana. „Het is een loodzware seizoensafsluiter”, zegt Fedor Teunisse (1972), slagwerker en artistiek leider van Slagwerk Den Haag. „Ik heb mijn vrouw en kinderen op vakantie gestuurd en sluit me een week op om te studeren.”

Hoe dat monsterprogramma precies tot stand is gekomen is een beetje vaag. Volgens Teunisse had Reich duidelijke voorkeuren, bijvoorbeeld voor het relatief recente Mallet quartet (2010). Reich meent zich juist te herinneren dat het programma volledig uit de koker van Slagwerk Den Haag komt. Behalve Mallet quartet zijn het allemaal ‘golden oldies’, zoals Reich ze noemt, uit zijn doorbraakperiode begin jaren 70.

Reich is altijd verheugd als Music for mallet instruments, voices and organ (1973) wordt uitgevoerd. „I love that piece”, zegt hij. „Het ontroert me, en het lijkt andere mensen ook te ontroeren. Zelf ben ik gewend mijn stukken te bezien in termen van de compositietechnieken die eraan te pas komen, maar als het emotioneel gezien niet werkt, who cares. En dit werkt.”

De harmonische verschuivingen in het stuk waren bovendien een voorbode van de stijldoorbraak die zou leiden tot zijn allerberoemdste werk, Music for 18 musicians – niet op het Dekmantelprogramma. ‘Maar Music for mallet instruments is de opa, de vader en de moeder van Music for 18,’ troost Reich.

Slagwerkbijbel

Al die stukken uit het begin van Reichs carrière zijn kernrepertoire voor Slagwerk Den Haag, dat één keer eerder persoonlijk met hem samenwerkte, bij een concert ter gelegenheid van Reichs zeventigste verjaardag in De Doelen in Rotterdam. „In die jaren-70-stukken hoor je een componist die op zoek is naar zijn eigen taal”, zegt Teunisse. „Dat zijn de spannendste momenten uit de muziekgeschiedenis. Drumming is een slagwerkbijbel, ook als het gaat om het werkend krijgen van een slagwerkensemble. Het stuk is genadeloos – als je een fout maakt ben je verloren. Doodeng is dat – de eerste keer dat je zoiets op het podium doet is meestal geen leuke avond.”

Dat stadium is Slagwerk Den Haag allang voorbij. Reichs subtiel verschuivende patronen met enorme effecten zitten in het DNA van de groep. „Dit keer willen we terug naar een soort oerversie van Drumming,’ zegt Teunisse. „De patronen goed laten klinken, niet te snel erdoorheen. Door de resonantie in de zaal ontstaat er dan een opwindende klank-sculptuur. De tijd lost op in de ruimte.”

Controleverlies

In de jaren 70 reisde Reich de hele wereld rond, met zijn eigen groep en zijn eigen instrumenten. „Toen ik jong was, vertrouwde ik niemand”, geeft Reich toe. Die popachtige benadering van een componist die zelf zijn eigen werk uitvoert heeft opgang gemaakt – onder de jongste generatie componisten is het allang niet meer uitzonderlijk. Maar voor Reich begint nu iets anders te spelen: als tachtigjarige moet hij de teugels laten vieren. Hoe bevalt het hem dat verlies van controle?

„Dat is juist heerlijk”, luidt het kordate antwoord. Al die groepen die Drumming zo verschillend uitvoeren, heel anders dan hij indertijd met zijn eigen groep deed? Hij vindt het alleen maar thrilling, en kijkt uit naar de interpretatie van Slagwerk Den Haag. „Er is tamelijk veel vrijheid voor de uitvoerders, in het aantal herhalingen en het tempo. Dat moet je overlaten aan de goede smaak van de musici.”

Reich, lachend: „Als je musici niet kunt vertrouwen, dan kun je wel ophouden met componeren.”

Klappen in middelbaar tempo

De avond begint met Clapping music (1972), uitgevoerd door Reich zelf en Niels Meliefste van Slagwerk Den Haag. De eerste speler klapt een eenvoudig ritme; de tweede speler klapt hetzelfde ritme, maar schuift het steeds een tel op.

„Laten we wel wezen, als ik aanwezig ben dan wil men mij graag op het podium zien”, zegt Reich. „En Clapping music is een stuk dat ik met één repetitie kan uitvoeren, dus het is praktisch en logistiek gezien haalbaar. Ik heb artritis aan beide duimen, maar ik kan nog wel klappen. Alleen niet te snel. We zoeken dus naar een langzame groove. Tegen degene met wie ik het uitvoer zeg ik: een fijn, middelbaar, volwassen tempo, oké? En dan tel ík af.”

Steve Reich & Slagwerk Den Haag, 2/8 Muziekgebouw aan ’t IJ A’dam. Het concert wordt live gestreamd via Boiler Room: blrrm.tv/reichmantel. Donderdag 3/8 van 12-13u wordt Steve Reich live geïnterviewd in Eye. Dekmantel Festival 2-6/8. Inl.: www.dekmantelfestival.com