Spring Jesse! zei Rutte. Maar Jesse sprong niet

Mislukte formatie

Volgende week gaan de formatieonderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en de CU weer verder. Maar nog steeds is onopgehelderd waarom de formatiepoging met GroenLinks nu werkelijk misliep. Een reconstructie.

Foto Maarten Hartman / Hollandse Hoogte

‘Bizar! Bizar!” D66-leider Alexander Pechtold doet geen moeite zijn ongeloof en enthousiasme te onderdrukken. Het is donderdag 8 juni. Vanuit het Catshuis houdt hij zijn formatieteam via Whatsapp minutieus op de hoogte van de ontwikkelingen. Die middag lijkt de poging van informateur Herman Tjeenk Willink om de in mei vastgelopen formatiegesprekken tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks weer vlot te trekken zo maar te lukken.

„Jesse ineens maximaal genereus!”, appt Pechtold. De positieve uitkomst van de zoveelste dag onderhandelen deelt hij in kapitalen met zijn partijgenoten: „WE GAAN DOOR!”

Toch gaat het, vier dagen later, wéér mis – en nu definitief. De vier onderhandelende partijen komen maar niet uit de impasse over het heikele onderwerp migratie. GroenLinks-leider Jesse Klaver kan zich op maandag 12 juni uiteindelijk toch niet vinden in de zorgvuldig geformuleerde compromistekst van Tjeenk Willink om vluchtelingendeals als met Turkije uit te breiden naar landen in Noord-Afrika. De formatie is drie maanden na de verkiezingen terug bij af.

Inmiddels onderhandelen VVD, CDA en D66 alweer geruime tijd met de ChristenUnie – gesprekken die nu even stil liggen voor een vakantie. Maar de aard van de schipbreuk met GroenLinks bleef onopgehelderd: waaróm haakte Klaver af? Overspeelde hij, na zijn ongekende verkiezingsoverwinning, zijn hand? Onervarenheid? Is hij teruggefloten door partijgenoten? Of werkten zijn gesprekspartners Klaver de deur uit?

Klaver aan boord houden

Op 8 juni ziet het er nog gunstig uit. Die middag laat Tjeenk Willink een deskundige diplomaat langskomen op het Catshuis, Jan-Willem Beaujean. Hij moet de vier partijen duidelijk maken wat de juridische status is van het vluchtelingenakkoord dat de Europese Unie in 2016 met Turkije heeft gesloten. En of op basis daarvan overeenkomsten met landen in Noord-Afrika zijn te sluiten.

Ja, stelt Beaujean. Omdat de Turkije-deal zich „binnen de grenzen van het volkerenrecht beweegt” en omdat ook het voor GroenLinks cruciale „individuele recht op asiel” wordt erkend, zijn vergelijkbare afspraken met andere landen mogelijk. Tjeenk Willink zet de uitleg van de diplomaat als „voorlopige conclusies” op papier. Met randvoorwaarden, om de sceptische Klaver aan boord te houden. Zo zal het toezicht op de naleving worden versterkt en kan er juridisch advies worden gevraagd voordat er nieuwe deals worden gesloten.

Het werkt. Klaver is enthousiast. Voor VVD, CDA, D66 is het duidelijk: de GroenLinks-leider is om. Net zo euforisch als Pechtold belt ook premier Rutte het nieuws door aan zijn mede-onderhandelaar, Halbe Zijlstra: „Klaver is gesprongen!”

Klavers reactie op de uiteenzetting door Beaujean („Als dit de uitleg is, kan ik het dragen”) is de aanleiding tot een cruciaal misverstand in de lijmpoging door Herman Tjeenk Willink. De GroenLinks-leider heeft zich voorzichtiger uitgedrukt, laat hij die avond aan zijn formatieteam weten. „Als het zo zit, zou ik het misschien wel kunnen dragen.”

Toch is ook Klaver optimistisch. VVD en CDA, beide voor streng asielbeleid, hebben nu immers bevestigd dat het individueel asielrecht ook bij hun lezing van de Turkije-deal is gegarandeerd.

Om zich daarvan te verzekeren, heeft Klaver voorgesteld dat hij met de VVD een „politieke vertaling” maakt van Tjeenk Willinks juridische vaststellingen. Hij zal een opzetje maken, waar de VVD de volgende dag op kan reageren. De deadline is vrijdagmiddag 12 uur.

Na het overleg met zijn formatieteam op zijn statige werkkamer, kruipt Klaver met zijn tweede onderhandelaar Kathalijne Buitenweg en migratiespecialist Bram van Ojik achter zijn laptop.

Tot ergernis van Mark Rutte en zijn adjudant Halbe Zijlstra melden Klaver en Buitenweg zich de volgende dag ruim een uur te laat op de kamer van de VVD-fractievoorzitter. Snel komen ze terzake: Klaver legt de concept-migratieparagraaf op tafel. Daarin benadrukt hij twee punten. Allereerst: er moet onderscheid worden gemaakt tussen politieke en economische vluchtelingen. De tweede categorie moet „zo snel als mogelijk” worden teruggestuurd. Ten tweede: is een asielzoeker legitiem – want op de vlucht voor oorlog of onderdrukking – dan kan deze „bescherming krijgen in Europa, of in een veilig derde land”.

Op de achterkant van het A4’tje staat een concrete uitwerking van de door GroenLinks al eerder geformuleerde wens dat Nederland ruimhartiger omgaat met het zogeheten ‘hervestigingsprogramma’ van de Verenigde Naties – vluchtelingenorganisatie UNHCR verdeelt wereldwijd jaarlijks duizenden vluchtelingen volgens een bepaalde verdeelsleutel.

Waar Nederland nu gemiddeld 500 VN-vluchtelingen per jaar opneemt, moet die opname van GroenLinks onder het nieuwe kabinet omhoog naar „tenminste 5.000 mensen”, oplopend tot 25.000. Met deze norm zal Nederland in Europa „het voortouw nemen”, aldus de tekst.

Politieke zelfmoord

Het gesprek op de werkkamer van Zijlstra verloopt rustig en vriendelijk. Met de tekst op de voorkant kunnen de VVD’ers wel leven; ze zien er niet iets onoverkomelijks in. Maar Zijlstra ontploft bij het zien van de getallen op de achterzijde – een factor 10 tot 50 van het huidige Nederlandse opvangbeleid. Onbestaanbaar. Om dat te illustreren zet de fractievoorzitter twee vingers tegen z’n slaap en doet alsof hij de trekker van een pistool overhaalt: politieke zelfmoord.

Rutte blijft rustig en stelt voor om de bijeenkomst te beëindigen. Nu doorpraten heeft volgens hem geen zin. Zodra Klaver en Buitenweg vertrokken zijn, bellen de VVD’ers de leiders van CDA en D66 voor crisisoverleg. Pechtold en Buma spoeden zich naar de VVD. Vooral Buma reageert gepikeerd als hij over de getallen hoort. Na een uur praten wordt Pechtold eropuit gestuurd om Klaver tot de orde te roepen.

Dan pas, als de D66-voorman zich op de kamer van Klaver meldt, komt de woede van de VVD bij GroenLinks aan. „Ze zijn boos”, zegt Pechtold onomwonden. „Die getallen moeten van tafel.”

Klaver heeft de reactie van zijn opponenten verkeerd ingeschat. De GroenLinks-leider realiseert zich dat hij de VVD en CDA met de opgehoogde cijfers een stok heeft aangereikt om hem mee te slaan.

Voor Klaver markeert deze vrijdagmiddag nóg iets. Nu Pechtold als boodschapper van VVD en CDA optreedt, is hij hem kwijt als bondgenoot. GroenLinks hoopte al die weken dat ze met D66 een progressief blok zouden blijven vormen tegen de twee conservatieve partijen. Voor Pechtold is dit toch zijn gedroomde vierpartijenkabinet? In september vorig jaar had hij nog Klavers motie om het hervestigingsprogramma flink op te voeren mede-ondertekend. Nu blijkt de D66’er hem eerder naar rechts te willen trekken, dan Rutte en Buma naar links.

Als Tjeenk Willink hoort van de schok die Klaver bij de anderen heeft veroorzaakt, ontbiedt hij de heren onmiddellijk op het Catshuis.

Daar, aan het eind van de middag in de Blauwe Kamer, is de sfeer om te snijden. Rutte is nu openlijk woest op Klaver. Buma mokt. Pechtold probeert te bemiddelen. Dat Klaver zijn getallen schielijk intrekt, haalt de kou niet uit de lucht. Het is voor de anderen juist het bewijs van zijn wispelturigheid.

De informateur stelt voor het weekend te gebruiken voor bezinning. Hij laat Klaver een tweede versie van zijn notitie maken, ter bespreking op maandagochtend.

De VVD en het CDA verlaten chagrijnig het Catshuis. Klaver heeft bewezen niet echt te wíllen meeregeren. Of het is nóg erger: Klaver is een slecht onderhandelaar. Zwalkend en naïef. Hij had moeten weten dat die opgeschroefde vluchtelingencijfers slecht zouden vallen.

Foto Bart Maat/ANP

De GroenLinks-leider zelf blijft optimistisch. Als hij de getallen laat varen kan het niet anders dan dat VVD en CDA maandag zullen instemmen met zijn nieuwe versie van de migratieparagraaf. Op twee andere punten heeft híj op dit dossier al concessies gedaan, vindt hij. GroenLinks accepteert de Turkije-deal als blauwdruk voor afspraken met andere landen. En ook van GroenLinks moeten economische vluchtelingen worden teruggestuurd naar hun land van herkomst. Nu zullen de anderen wel gaan bewegen.

Klaver spreekt zaterdagavond met zijn eigen formatieteam af dat er in plaats van de harde getallen wel een duidelijke formulering in het regeerakkoord moet komen over een „ambitieus hervestigingsbeleid”. Ook is er contact met invloedrijke partijgenoten die uiterst kritisch tegen vluchtelingendeals met „landen in de regio” aankijken. Tineke Strik bijvoorbeeld, voorzitter van de Eerste Kamerfractie en Europarlementariër Judith Sargentini.

Klaver redigeert zelf zondagochtend de tweede versie van de tekst. Op afstand helpt Bram van Ojik mee, zijn voorganger als partijleider en belangrijke vertrouweling binnen de fractie. Klaver stapt op de fiets om de notitie bij Tjeenk Willink thuis te overhandigen. Net als Klaver is de informateur positief over de inhoud. Hij laat dit de andere partijen weten: Heren, er is reden voor optimisme.

Binnen GroenLinks is de verwachting dat de partijen er maandag uitkomen nog sterker. „De knoop is ontward”, klinkt het in onderlinge telefoongesprekken en appjes binnen de partijtop. Rond het middaguur zal de informateur naar buiten komen om de geslaagde lijmpoging wereldkundig te maken, denken ze.

Opnieuw klopt de politieke inschatting van GroenLinks niet. De andere partijen denken er totaal anders over. „Ze moeten professionele hulp zoeken”, flapt een VVD’er eruit als hij hoort van het positieve voorgevoel bij GroenLinks.

En inderdaad, op maandagochtend strandt de formatie met GroenLinks definitief. Maar niet door de herziene tekst van Klaver. Zijn stuk ligt niet eens op tafel. Tot verrassing van Klaver gaat het opnieuw – of nog steeds – om de verschillende interpretaties van de eerdere conclusies van Tjeenk Willink. Het blijkt te gaan om twee woorden: „in Europa”.

Ook de VVD en CDA erkennen het individuele asielrecht voor politieke vluchtelingen, waar GroenLinks zo zwaar aan tilt, maar niet dat die vluchtelingen de daarbij horende bescherming „in Europa” kunnen krijgen. Van Rutte en Buma moeten álle migranten die Europees grondgebied weten te bereiken, worden teruggestuurd naar „veilige derde landen”. Daar moet worden bezien wie een politieke vluchteling is of een economische gelukzoeker. D66 sluit zich bij dit standpunt aan.

Voor GroenLinks, zegt Klaver, is dat een onacceptabele uitwerking van akkoorden met Turkije of welk land dan ook. Feitelijk willen VVD en CDA – en nu dus ook voormalig bondgenoot D66 – dat de Europese zuidgrens op slot gaat. Daarvoor wil Klaver geen verantwoordelijkheid nemen. Net als in mei noemt hij dit de „principiële ondergrens” van zijn partij.

Voor de andere partijen is de opstelling van Klaver juist onbegrijpelijk. Als de selectie van migranten in Europa moet kunnen blijven plaatsvinden, waarom zijn er dan überhaupt afspraken met derde landen nodig?

Op het ultieme moment, die maandagmiddag op het Catshuis, blijkt GroenLinks-leider Klaver geen vertrouwen te hebben in de Nederlandse noch de Europese opstelling ten aanzien van vluchtelingen. Bovendien ziet hij dat zijn drie beoogde coalitiepartners zich eigenlijk helemaal niet bekommeren om het lot van vluchtelingen.

Spring, Jesse. Spring!

Pechtold, Buma en Rutte worden er moedeloos van. Had Klaver deze halsstarrigheid niet al veel eerder kunnen delen? Ze hebben wéken zitten praten en nu pas blijkt hoe geharnast hij erin zit.

Tot het einde toe probeert het drietal de jonge leider alsnog te bewegen om mee te doen. „Spring, Jesse. Spring!”, roept Rutte bij herhaling. Hij bedoelt: doe nou eens mee, man! Een politicus kan alleen dingen veranderen of bijsturen, als hij meeregeert. Niet door aan de kant te blijven staan.

Maar Klaver springt niet. Hij laat de andere drie hoofdschuddend achter.

Of die beslissing om weg te lopen door Klaver alleen is genomen, of dat hij daarvoor partijgenoten heeft geconsulteerd, blijft onduidelijk. Aan GroenLinksers legt Klaver zijn motivatie later als volgt uit: „We mochten meedoen met hun feestje als ik precies zou doen wat zíj willen. Daar pas ik voor.”

Bij GroenLinks is lang niet iedereen gelukkig met de uitkomst, blijkt bij de fractievergadering de volgende ochtend. Waren we zó dichtbij regeringsmacht, gaan we wéér vier jaar langs de kant staan, is de frustratie.

Wijnand Duyvendak, de permanente campagneleider van de partij, moet eraan te pas komen om uit te leggen dat niet meeregeren met een rechts blok ook voordelen heeft: electoraal gewin. Ook Jesse Klaver weet: over negen maanden zijn er gemeenteraadsverkiezingen.