Column

Wilders heeft lief én doet kwaad - dat is eng

‘De katten moesten meeverhuizen naar een overheidsinstelling. Ik kan niet zeggen waar, want misschien moet het weer gebruikt worden bij bedreiging”, vertelt Wilders terwijl hij Eva Jinek droogjes aankijkt. Hij haalt zijn schouders nog net niet quasinonchalant op. Het lijken onschuldige woorden, maar ze dienen als herinnering aan de constante dreiging waaronder de PVV-leider leeft. Een misplaatst politiek statement in een zogenaamd apolitiek gesprek dat over zijn pluizige viervoeters moest gaan. „Fijn om hem eens van een andere kant te zien”, reageren kijkers op de radicaal-rechtse politicus.

Jinek stond vorige week – de mediawet van Sander Dekker ten spijt (de publieke omroep moet informeren, niet entertainen) – in het teken van de kat als populair huisdier. Het leek de redactie passend om de partijleider van een eenmanspartij – die is veroordeeld vanwege discriminatie, verkiezingsdebatten overslaat, liever geen Marokkaanse Nederlander als burgemeester ziet en kritische media nimmer te woord staat – voor het poezelig komkommeritem te vragen.

Het is alsof je met Nixon ten tijde van Watergate met thee en biscuitjes zou keuvelen over zijn liefde voor gemeenschapstheater. Of zoals wat de Amerikaanse presentator Jimmy Fallon deed: hij maakte de populistische Trump aaibaar door hem in zijn talkshow letterlijk over de bol te aaien.

Het doet me denken aan mijn eigen aanvaring met wat ik het ‘vriendelijk kwaad’ noem. Ik was elf toen ik mijn vader – die voor de Liberiaanse overheid werkte – bezocht. En kwam oog in oog te staan met toenmalige president Charles Taylor, die als eerste Afrikaanse wereldleider door het Speciaal Hof voor Sierra Leone veroordeeld is voor zijn misdaden tegen de menselijkheid.

Zijn hand was warm en zacht toen ik hem schudde. Zijn lach breed. We spraken over Nederland. Hij stuurde me bepakt met dozen roomboterkoekjes terug naar huis. Ik was gecharmeerd van de kindvriendelijke regeringsleider. Toen ik ontdekte dat hij verantwoordelijk was voor de gewelddadige burgeroorlogen kleurde de roze kinderherinnering donkerder door de schaduw van die wetenschap. Hoe kon ik iemand die zoveel leed veroorzaakte sympathiek vinden?

We zien slechtheid vaak als een monolithisch kwaad dat enkel in vertelsels over de duivel – die zondaars in de hel verzengt – bestaat. En zo wennen we aan het relatief onbeduidender en realistischer kwaad onder onze neus.

Filosoof Hannah Arendt veronderstelt in haar vermaarde boek Eichmann in Jeruzalem: de banaliteit van het kwaad dat het kwade schuilt in de normalisering van onrecht. Zoals je gniffelend kunt kijken naar de katten van een politicus die de rechtsstaat tracht te ontmantelen en de rechten van Nederlanders wil inperken.

Het tegenovergestelde van goed lijkt mij niet duivels kwaad maar apathie. Onverschilligheid bij de gevolgen van je acties en onachtzaamheid bij wie je daarmee beschadigt. Wilders is natuurlijk onvergelijkbaar met Taylor in daden, maar niet in populistische politiek bedrijven. Hij beschikt over dezelfde populistische charme die hem het privilege verschaft om onverstoord kattenfoto’s en een Nederlandse vlag met de ultranationalistische tekst ‘Nederland weer van ons’ gelijktijdig aan 1,1 miljoen Nederlanders te mogen tonen.

Het is niet dat dictators en populisten die een bedreiging vormen voor een vreedzame samenleving onmenselijk zijn. Het is dat hun menselijkheid geen troef mag worden om hun ondemocratisch handelen en gevaarlijke ideologie te normaliseren.

In het gedicht Vultures van de Nigeriaanse schrijver Chinua Achebe constateert hij dat liefde zelfs in de ijzige harten van de duisterste monsters schuilt en dat in die liefde het kwaad resideert. Persoonlijk vind ik dat het meest beangstigend. Niet complete onmenselijkheid maar iemand die de capaciteit heeft om lief te hebben en ervoor kiest kwaad te doen.

Clarice Gargard is programmamaker bij BNN-VARA en publicist.

Correctie (27 juli 2017): Charles Taylor is veroordeeld voor misdaden tegen de menselijkheid door het Speciaal Hof voor Sierra Leone, niet door “het internationaal gerechtshof”, zoals hier eerder stond [red.].