Arnon Grunberg leert het verschil tussen naakt en bloot

Naaktportret Samen met kunstenaar Jeroen Hermkens maakt Arnon Grunberg een serie naaktportretten. Deel 3: met Paola in het Weense Sacher Hotel.

Quentin Crisp, schrijver van onder andere The Naked Civil Servant, en decennialang professioneel model, noteerde: ‘Posing was the first job I did in which I understood what I was doing.’ Maar wat doet een model? En wat heb je nodig om een goed model te zijn? Crisp schreef ook dat exhibitionisme een drug is, waarmee natuurlijk niet is gezegd dat alle modellen, of kunstenaars, exhibitionisten zijn.

Op kamer 437 van het Sacher Hotel in Wenen zitten Jeroen Hermkens en het model Paola te wachten. Als ik binnenkom, bespeur ik een licht ongemak. Is het de kleine hotelkamer die het model, dat normaal gesproken in een kunstacademie voor studenten staat, verontrust? Het feit dat niet alleen de schilder maar ook de schrijver naar het model zal kijken?

Later zal Hermkens vertellen: „Ze wilde zich eerst even wassen, dat vond ik een beetje vreemd.”

Als ik model was zou ik me ook eerst willen wassen. Er zijn eigenlijk veel gelegenheden, zeker in de zomer, waarvoor ik me graag eerst zou willen wassen.

Ik stel voor dat we naar mijn kamer gaan, die iets groter is en een balkon heeft.

Paola loopt op elegante slippers en draagt een lange rode jurk. Door haar neus zit een subtiele piercing.

In mijn kamer beginnen we te praten, maar Hermkens, die haar net werk van Klimt heeft laten zien, zegt: „Ik wil graag aan de slag.”

„O”, zegt Paola, „zal ik me dan maar uitkleden?”

Ze kleedt zich onaangedaan uit, alsof ze nooit uit het paradijs is verdreven, en gaat op bed liggen. Omdat er geen stoelen naast het bed passen, kruip ik naast haar op het bed, zij het met kleren aan.

Het hotel heeft fruit, druiven, bramen en blauwe bessen en wat chocolaatjes op de kamer gezet. Ik zet het fruit tussen Paola en mij in.

Nog snel leg ik uit wat de bedoeling is. Het gaat wat mij betreft, zeg ik, over de vragen: wat is kijken? Wat is bekeken worden? Is luisteren een geniepige vorm van kijken? Wat is schaamte, en intimiteit?

„Ik dacht dat jij me vragen ging stellen over jouw boeken”, zegt Paola. „Nee natuurlijk niet”, zeg ik.

„Gelukkig.” Ze klinkt opgelucht.

„Ik ben naar Wenen gekomen voor mijn studie”, vertelt ze. „Daarvoor studeerde ik in Leeds. Ik studeer sociaal-ecologische economie. Ik ben 23 jaar. Deze studierichting probeert zich kritisch bezig te houden met de orthodoxe economische wetenschap. In Leeds studeerde ik environmental management, maar ik had het gevoel dat ik bullshit aan het verkopen was bij elke paper die ik schreef.”

Ze vertelt het ernstig maar ook onaangedaan, alsof de studie weinig met haar leven te maken heeft.

„Hoe ben je model geworden?”

„In Leeds zag ik een advertentie van een fotograaf. Hij zocht naaktmodellen en modellen die hun kleren aan wilden houden. Ik solliciteerde als model dat haar kleren aan wilde houden, maar tijdens de eerste sessie vroeg Mike, zo heette de fotograaf, of ik het niet ook naakt wilde proberen. Dat wilde ik wel. Maar ik hield niet van zijn werk. Ik begreep zijn bedoelingen niet. Ik ben toen ook model gaan staan voor een vriendin en haar werk begreep ik wel. Zij kon ook over haar werk praten. Na een paar jaar hield ik op voor Mike te werken.”

Op verzoek van Hermkens gaat ze anders liggen, haar billen naar de schilder toe.

„Er is een verschil tussen naakt zijn en bloot zijn”, zegt Paola. „Als ik gefotografeerd word, voel ik me vaak naakt, maar als ik getekend of geschilderd word, ben ik bloot. Naakt zijn is ongemakkelijk, bloot zijn is superfijn. Als ik naakt ben, voel ik me een object, dan ben ik me bewust van al mijn onvolmaaktheden.”

„Is naaktheid de kern van schaamte?”, vraag ik.

Ze kijkt naar het plafond en is stil.

Dan praat ze verder over haar afkomst: „Ik ben opgegroeid in de buurt van Lecco, in een klein dorpje aan het meer van Como. Mijn vader was een makelaar in onroerend goed. Hij is nu met pensioen. Tegenwoordig is hij een anarchistische boer. Hij is tegen alles, hij werkt op de velden. Mijn moeder was een kleuterjuffrouw, maar ze heeft niet veel gewerkt in haar leven. Ze heeft voor de kinderen gezorgd. Ze was huisvrouw. Daar heeft ze geloof ik spijt van. Ze heeft pas laat de behoefte ontdekt om werkelijk onafhankelijk te zijn. Mijn ouders zijn nu gescheiden. Werk maakt je autonoom in de morele zin van het woord, maar ook op een meer praktische manier. Ik heb één zus, 28 jaar oud, ze heet Francesca, ze woont in Edinburgh. Ze is daar naar de toneelschool gegaan maar daarmee is ze opgehouden. Ze werkt nu in een restaurant niet ver van de zee. Het is goed voor haar om ver weg van huis te zijn. We zijn heel close. We appen iedere dag over dingen die belangrijk voor ons zijn en een keer per maand proberen we te skypen zodat we elkaar kunnen zien. Ik denk dat ik in sommige opzichten volwassener ben dan mijn zus, zij heeft de neiging dingen niet af te maken. Het is goed dat we ver weg van elkaar zijn, we identificeren ons te veel met de gevoelens van de ander. Als zij lijdt, lijd ik ook.”

Verliefd

Hermkens werkt in stilte, het fruit wordt gegeten. Ik heb het gevoel dat Paola hier in het Sacher Hotel bloot is. „Kun je je de eerste keer herinneren dat je verliefd was?”, vraag ik.

„Ik ben nog nooit echt verliefd geweest. Ik voel soms een verbintenis met mensen. Het is niet makkelijk om mensen te vinden die echt luisteren. De langste relatie heeft tot nu toe zeven à acht maanden geduurd. Meestal waren zij dapperder dan ik en durfden te zeggen, dit is genoeg.”

„Je huidige partner is Italiaans?”

„Nee, hij is niet Italiaans. Ik wil niet generaliseren, zeker niet over mijn eigen mensen, maar in de Italiaanse man zit een mannelijkheid die gepaard gaat met bezitsdrang die ik problematisch vind. Hij is Oostenrijks en veel onafhankelijker. Hij is model. We hebben elkaar naakt ontmoet. Hij werkt net als ik hier op de academie. Ik vond dat hij er goed uitzag. Hij stelde voor een gecombineerde pose te doen. Dat je tegenover elkaar staat en elkaars schouders aanraakt. Hij deed zijn ogen dicht. Dat vond ik eerst niet zo leuk, want ik keek hem aan. Later legde hij me uit waarom hij dat deed. Om voor de hand liggende redenen. Elk mannelijk model heeft andere manieren om met dergelijke situaties om te gaan.”

„Wat is je definitie van een relatie?”

„Dat is het probleem, dat alles een label moet krijgen. Bijvoorbeeld, hij werkte een tijd in de bergen, ik was toen in zijn huis en ik voelde een connectie met zijn huisgenoot. Het was niet fysiek maar we knuffelden veel. Mijn partner was jaloers. Ik ben niet jaloers. Ja, we hebben veel gedeeld, zijn huisgenoot en ik, maar we hebben niet met elkaar geslapen. Iets was tussen ons aan het groeien. Ik ben van de polyamorie. Maar als mijn partner problemen heeft met fysieke intimiteit, als ik fysiek intiem ben met andere mensen, dan houd ik me daaraan. Ik heb seksuele problemen met mijn partner. Hij weet dat. Ik praat erover. Misschien moet ik in therapie, maar hier in Wenen zou de therapie in het Engels moeten en dat zou misschien niet goed zijn. Ik verlies de controle niet graag.”

„Draait seks niet vooral om controleverlies?”, vraag ik.

„Ja, daarom is het ook een probleem. Ik experimenteer. Het probleem is dat de rollen zo vastliggen in seksuele relaties. Mijn partner is 27. Maar hij weet wie het probleem is, ik ben het probleem. Ik stop meestal op een gegeven moment. Iemand zei, je moet dronken worden. Ook dat kan ik niet, dus dat helpt niet. Ik dans. Ik heb allerlei soorten dans gedaan. Jazz. Klassiek ballet. Moderne dans. Als ik dans, voel ik mijn bloed stromen, ik weet dat het bloed altijd stroomt maar als ik dans dan voel ik het. Een gelukkig moment.”

„En je partner, je vriend?”

„Het is emotioneel. Hij vraagt: als je met iedereen naar bed kan wat maakt mij dan bijzonder? Dat is de vraag waar ik tegenop zie. Hoe moet je die beantwoorden? Ik voel het verlangen om mijn partner geen pijn te doen. We zien elkaar ongeveer twee keer per week. Hij komt niet uit de bergen, hij komt uit het Burgenland, niet ver van de Hongaarse grens. Supermooi is het daar.”

In bad

Hermkens wil Paola graag in bad schilderen. Ze gaat in bad liggen. „Het is heerlijk”, zegt ze. „Ik heb thuis geen bad, ik heb zo lang niet in bad gelegen.”

Ik zit op de rand van het bad.

„Heb je wel eens een liefdesbrief gekregen?”

Paola knikt.

„Toen ik jaar of tien was kreeg ik een liefdesbrief van een jongen. Ik heb de brief nog steeds. Het was een handgeschreven brief en hij eindigde klassiek met de vraag: wil je met me samenzijn? Ja of nee. Dat kon je dan aankruisen. We zaten vaak in een veld van sinaasappelbomen. We waren samen van mijn achtste tot mijn dertiende. We ontmoetten elkaar in Marche, daar komt mijn moeder vandaan. Hij heette Niccoló. Hij heeft mijn hart gebroken. Hij is verdwenen. Ik heb zijn liefdesbrief verscheurd, maar hem later weer met plakband hersteld.”

„Toen hij verdween, verscheurde je de brief?”

„Dat was al eerder gebeurd. Toen hij een ijsje ging eten met een ander meisje.”

„Dus je weet wat jaloezie is, maar de jaloezie is uit je leven verdwenen?”

Stilte.

„Jullie moeten ook in bad komen”, zegt ze.

Ik aarzel even en ga dan bij haar in bad liggen. Mijn voeten raken haar armen aan. Door het warme water is haar gezicht bezweet.

„Wat is schaamte?”, wil ik weten.

„Ik had een vriend. Uit Napels. Een echt Italiaan. Die heb ik een keer bedrogen. Daar heb ik nooit over gesproken. Daar schaam ik me voor. Ik stelde hem daarna wel een open relatie voor. We waren in Italië aan zee. Hij zei niets, hij ging zwemmen. Toen hij terugkwam zei hij: ‘Ik kan je niet verhinderen op te groeien en de persoon te worden die je wilt worden, maar ik wil er geen deel van uitmaken.’ Hij was niet boos. Woede maakt mensen lelijk.”

„Is dit intiem? Zijn wij intiem?”

„Nee”, zegt ze, „dit is niet intiem.”

„Voor mij is het intiem. We raken elkaar aan.”

„Intimiteit is niet alleen fysiek.”

„Maar we praten toch ook?”, werp ik tegen.

„Ja, we praten, maar niet echt. Ik praat, jij luistert. Het was misschien even intiem. Even is voor mij vaak genoeg.”

Ik kijk naar de balkondeuren, de spiegel, het bezwete gezicht van Paola, haar uitgelopen make-up en ik besef dat even voor mij ook vaak genoeg is.

Misschien ben ik dat in de levens van andere mensen: een model.