Een nachtelijke paleisrevolutie in Mekka, de avond voor het Suikerfeest

Saoedische intriges

Saoedi-Arabië heeft een nieuwe kroonprins. Zijn benoeming vorige maand had veel weg van een coup. De oude kroonprins moest een ontslagbrief tekenen en trouw zweren aan zijn opvolger.

Een billboard met (v.l.n.r.) Mohammed bin Najef, koning Salman en zijn zoon Mohammed bin Salman. Foto Amr Nabil/AP

De recente benoeming van Mohammed bin Salman (30) tot kroonprins van Saoedi-Arabië was in feite een paleiscoup, waarbij de vorige kroonprins onder dwang aan de kant is geschoven. Dat blijkt uit reconstructies die The New York Times, The Wall Street Journal en persbureau Reuters vorige week publiceerden. De verhalen schetsen het beeld van een geraffineerde machtswisseling die in het geheim door Mohammed bin Salman (MbS) is voorbereid.

Dat de Saoedische koning Salman zijn favoriete zoon op een dag kroonprins zou maken, lag in de lijn der verwachting. Meteen na zijn troonsbestijging stelde de koning hem aan als hoofd van de hofhouding, plaatsvervangend kroonprins, en minister van Defensie, het machtigste departement van Saoedi-Arabië.

Ook gaf hij hem de leiding over Visie2030, een ambitieus plan om de economie minder afhankelijk te maken van olie. Zo’n concentratie van macht was ongekend in Saoedi-Arabië, zeker voor een jonge prins als MbS.

Lees ook het portret van Mohammed bin Salman: Wie is de nieuwe kroonprins van Saoedi-Arabië?

Voorop in strijd tegen terrorisme

Maar dat wil niet zeggen dat zijn neef Mohammed bin Najef (MbN), die eerder werd beschouwd als de troonopvolger, zich zomaar aan de kant zou laten schuiven. Als minister van Binnenlandse Zaken had kroonprins MbN jarenlang leiding gegeven aan de strijd tegen terrorisme. Dat had hem veel steun opgeleverd, niet alleen binnen de koninklijke familie maar ook in Washington. In 2009 ontsnapte hij ternauwernood aan de dood, toen een zelfmoordterrorist met explosieven in zijn anus zichzelf op een paar meter afstand opblies.

Hoe zou de koning een opvolger van zijn statuur kunnen vervangen zonder dat er ophef zou ontstaan of een machtsstrijd zou uitbreken?

Op vrijdag 20 juni, de avond voor het Suikerfeest, werd MbN bij de koning gesommeerd. Hij wist dat zijn ambitieuze neef broedde op een machtswissel. Zijn adviseurs hadden hem daar onlangs nog voor gewaarschuwd. Desondanks rook hij geen onraad toen de koning hem wilde spreken. Dit leek niet het moment voor een machtswisseling, zo vlak voor het einde van de ramadan.

Het was een coup. Hij was niet voorbereid.

Een Saoedische bron uit de entourage van MbN

Wapens afgepakt

MbN werd naar een kamer gebracht in het Al-Safa paleis in Mekka, dat uitkijkt over de Kaäba, het centrale heiligdom in de islam. Het was rond middernacht. Zijn beveiligers moesten buiten wachten. Nadat MbN de kamer was binnengegaan, werden hun wapens en telefoons afgepakt. De onthutste kroonprins kreeg te horen dat zijn neef zijn plaats zou innemen. Hij moest een ontslagbrief tekenen en trouw aan hem zweren – wat hij weigerde.

„Het was een grote schok voor MbN”, zei een Saoedische bron uit de entourage van MbN tegen persbureau Reuters. „Het was een coup. Hij was niet voorbereid.”

Terwijl MbN werd gegijzeld, namen medewerkers van zijn neef contact op met de Raad van Trouw, een groep van 35 invloedrijke prinsen die het laatste woord heeft over de benoeming van een kroonprins. Ze kregen te horen dat de koning de voorkeur gaf aan MbS. Een belangrijk argument was dat MbN verslaafd zou zijn aan pijnstillers, waardoor zijn inschattingsvermogen zou zijn aangetast.

In juni keurde de Saoedische regering het plan van de jonge prins Mohammed bin Salman goed voor een reeks radicale ingrepen. Ze moeten het ultraconservatieve land afhelpen van zijn verslaving aan olie.

Volstrekte fantasie

Mensen rond MbN ontkennen dit ten stelligste. „Dit verhaal is een volstrekte fantasie, die niet zou misstaan in een Hollywoodfilm”, zei een Saoedische functionaris tegen Reuters.

Maar The New York Times citeert een oud-medewerker van de CIA die zegt dat MbN lichamelijk en geestelijk nooit helemaal is hersteld van de aanslag en wel degelijk afhankelijk is geworden van pijnstillers. „Ik denk dat het probleem langzaam erger is geworden”, aldus Bruce Riedel, tegenwoordig werkzaam voor de denktank Brookings Institution.

Waar of niet, de Raad van Trouw was overtuigd: 31 van de 35 leden stemden voor de het aanstellen van MbS als nieuwe kroonprins. Alleen MbN moest nog instemmen. Tegen het ochtendgloren gaf hij zich gewonnen. Hij was moe en verzet leek zinloos. Maar hij had volgens The Wall Street Journal wel een compromis bedacht: hij zou alleen mondeling trouw zweren aan de nieuwe kroonprins. Dat zou hem eventueel ruimte geven om terug te krabbelen.

Maar zijn neef had blijkbaar overal rekening mee gehouden. Toen MbN de kamer uit werd geleid, stond hij tot zijn verbazing ineens voor een haag van fotografen, videocamera’s en nieuwsgierig publiek. Achter hem stond een bewaker met zijn hand op zijn holster. MbS kwam op hem afgelopen, knielde en kuste zijn hand. Nadat MbN zijn eed van trouw had gepreveld, werd hij door bewakers naar zijn paleis in Jeddah gebracht, waar hij sindsdien huisarrest zou hebben.

Ziekte van Alzheimer

Als verklaring voor de plotselinge machtsgreep wordt MbN’s verzet tegen de blokkade van Qatar genoemd. Maar het lijkt waarschijnlijker dat de gezondheid van de koning, die lijdt aan alzheimer, snel verslechtert. Volgens The Wall Street Journal heeft hij in de afgelopen weken zelfs een video opgenomen waarin hij zegt dat het tijd is dat MbS koning wordt.

De krant citeert een anoniem lid van het koningshuis die zegt dat de gezondheid van de koning uitstekend is. Maar tegelijkertijd zegt hij: „Elk land dat zijn leider in de steek laat in de laatste dagen van een ernstige ziekte, is een land zonder waardigheid en prestige.”