De ‘transgendertrend’ op televisie werd afgelopen seizoen volwassen

Beeldvorming

Hoe komen groepen mensen over in de media? Vandaag: transgender personen. ‘Arie Boomsma is óók man geworden. Déze man.’

Deelnemers van Love Me Gender (EO). Foto EO.

Het afgelopen seizoen hebben we de ‘transgendertrend’ op de Nederlandse televisie volwassen zien worden. Nadat de KRO-NCRV in 2014 al begon met Hij is een Zij, zetten andere omroepen ook genderkwesties centraal, zoals met het datingprogramma Love Me Gender (EO), Geslacht! (BNN) of de documentaire Genderbende (BNN). Trans is hip. Maar wat heeft die groeiende aandacht gebracht voor de emancipatie van transgender personen?

„De aandacht op publieke zenders, daar kunnen wij alleen maar van dromen”, zegt Eveline van den Boom (35), voorzitter van patiëntenorganisatie Transvisie en te zien in de laatste seizoenen van Hij is een Zij. Ze zit samen met Bart Peters (27), filmmaker en trans man (zie inzet voor woordenlijst), en Ana Paula Lima (35), ambassadrice van Pride Amsterdam, aan tafel om te praten over de representatie van transgender personen op televisie. Ook Peters is blij met de groeiende zichtbaarheid, al is het maar omdat „opa en oma nu weten wat er aan de hand is”.

De doorbraak van trans op de Nederlandse tv was in 2014. Toen begon de KRO-NCRV met Hij is een Zij, waarin Arie Boomsma mensen volgt die van geslacht willen veranderen. Het was het eerste tv-programma met transgender personen in de hoofdrol. Voor die tijd bleef het bij ‘incidenten’, zoals Kelly van der Veer in Big Brother of de documentaire Valentijn over Valentijn de Hingh in 2007.

De trend zette zich in 2015 toen Bruce Jenner, de Amerikaanse ex-tienkamper stiefvader van Kim Kardashian in de populaire realityserie Keeping Up With the Kardashians, aankondigde verder door het leven te willen als Caitlyn. Dat jaar stond ze op de cover van de Amerikaanse Vanity Fair, vertelde Hollywood-film The Danish Girl over de eerste bekende trans persoon in de geschiedenis, won trans vrouw Loiza Lamers Holland’s Next Top Model en zond de VPRO Transparent uit, de serie over een vader die besluit als vrouw door het leven te gaan.

De aandacht staat niet in verhouding tot de werkelijkheid, zegt Van den Boom. Het aantal transgender personen werd in een onderzoek uit 2012 op 48.000 geschat. Dan gaat het om mensen bij wie de genderidentiteit verschilt van het geslacht dat bij de geboorte is toegewezen. Zij hebben niet per se een geslachtsoperatie ondergaan, en willen dat vaak ook niet eens.

Die nuance gaat nu nog vaak verloren, zegt Mariecke van den Berg. Zij deed dit jaar voor Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, onderzoek naar de beeldvorming van transgender personen in de Nederlandse media. Daar wordt voornamelijk op het transitieproces gefocust, waarin een geslachtsoperatie wordt gepresenteerd als ‘oplossing’ en overwinning. Van den Berg noemt dit het ‘successcript’.

Het gevaar van dit script is dat het transgender-zijn gereduceerd tot een transitie. Dat sommige transgender personen geen operatie willen, wordt daarbij vergeten, net als dat het grootste deel van hun leven meestal ná de transitie plaatsvindt. „Mijn transitie maakt steeds minder onderdeel uit van mijn leven”, zegt Van den Boom. Lima: „Ik ben niet mijn hormonen.”

De populariteit van het successcript komt volgens Van den Berg onder meer doordat het de bestaande man/vrouw-verdeling niet bedreigt. Iemand zit weliswaar in ‘een verkeerd lichaam’, maar is ‘gewoon’ man of vrouw. Een trans man is op tv vaak erg mannelijk. We zien hem sporten of met vrienden afspreken in de kroeg, terwijl trans vrouwen zich opmaken voor de spiegel of een outfit uitzoeken. Dat vinden we geruststellend. Iemand als Conchita Wurst, ‘de vrouw met de baard’ die voor Oostenrijk het Songfestival won, positioneert zich daarentegen bewust tussen het mannelijke en vrouwelijke in en vormt daardoor een ongemakkelijk vraagteken.

Het datingprogramma Love Me Gender is in dat opzicht anders. De transitie komt daar minder aan bod. Wel komt daar het ‘slachtofferscript’ om de hoek kijken. Filmmaker Peters: „Love Me Gender zet transgender personen weg als een lastig groepje, een soort The Undateables. Het heeft iets weg van aapjes kijken.”

De trans persoon als slachtoffer was 25 jaar geleden een hardnekkig beeld, zegt Van den Berg. Een tragisch figuur die vooral last heeft van zijn of haar genderidentiteit. Ook werd een trans persoon vaker neergezet als randfiguur: een drugsverslaafde, crimineel of prostituee. Of als sensatie: Claudia die bij Jensen! vertelt of ze nog een piemel heeft. Nu zie je meer de persoonlijke verhalen erachter.

Ook de diversiteit van de trans gemeenschap komt steeds beter naar voren, ziet Sophie Schers, van belangenorganisatie Transgender Netwerk Nederland (TNN). Schers was zelf te zien in Hij is een Zij en was dit jaar kandidaat-Kamerlid voor GroenLinks. Vanuit TNN adviseert ze programmamakers. Zo zei ze tegen de KRO-NCRV dat ze ook wel eens een non-binair persoon, iemand die zich noch man noch vrouw voelt, in Hij is een Zij mochten volgen. Zo geschiedde. In het laatste seizoen was ‘a-gender’ Mik te zien.

In Love Me Gender was BeyonG een opluchting voor Ana Paula Lima. Naast Pride-ambassadrice is Lima ook teamleider bij Trans United, een organisatie voor trans personen met een biculturele achtergrond. Die groep ziet ze nauwelijks op televisie. Lima vluchtte op haar twintigste uit Brazilië en woonde daarna tien jaar in Italië. Voor de liefde is ze naar Nederland verhuisd. Dit jaar organiseert ze de transgenderboot tijdens de Canal Parade. Die voer vorig jaar pas voor het eerst mee.

Wat kan er nog beter? Volgens onderzoekster Van den Berg zou het goed zijn als de blik verlegd wordt van trans personen naar genderidentiteit in het algemeen. „Als ik Arie Boomsma naast een trans man zie staan, dan denk ik: er is meer geïnvesteerd in de mannelijkheid van Arie Boomsma, dan in die van de trans man. Uren in de sportschool, geld voor kleding.” Arie Boomsma is ook man geworden. Déze man.

Wel zouden trans personen vaker betrokken mogen worden bij de totstandkoming van programma’s, vindt Peters. „Er wordt weinig gemaakt van binnenuit de gemeenschap.” Zelf maakt hij programma’s die hij zelf had willen zien voor zijn transitie, zoals de webserie Queer Amsterdam en programma’s met makerscollectief Transketeers.

Lees onze recensie van Queer Amsterdam Biseksueel in drag? Ook gayscene denkt in hokjes

Volgens Peters hanteren programmamakers het „vogelperspectief”; er wordt wel óver, maar te weinig mét de trans gemeenschap gepraat. Van den Boom herkent dat. Zij werd door de EO uitgenodigd om proefaflevering te bekijken van Love Me Gender. „Maar toen was dat programma dus al gemaakt.” Peters: „Alsof ze nog gauw een professional erbij moeten betrekken.” Dat contact is wel noodzakelijk, zegt Sophie Schers van TNN: „Als je het gesprek loslaat, sluipen termen als ‘ombouwen’ of ‘zij is geboren als man’ erin.” Ze wil wel eerder in het proces worden betrokken.

De ongekende, wereldwijde aandacht voor Caitlyn Jenner in 2015 bereikte ook De Wereld Draait Door. En wie kwamen erover praten? Bas Heijne en Arie Boomsma. „Er waren zo veel betere manieren om dit op te lossen dan Arie Boomsma”, verzucht Bart Peters. Maar het is óók een goed teken, zegt Van den Berg. „Het is goed dat cis mensen zich hard maken voor de transgenderzaak.”

Laten we niet vergeten hoe ver we al zijn vergeleken met andere landen, zegt iedereen. De aandacht is enorm waardevol. Bovendien kan je niet altijd de volledige diversiteit weerspiegelen, zegt Van den Boom: „Ik vraag me af hoeveel mensen je bereikt met een 100 procent zuivere boodschap. Een zesje kan ook.” Pas als transgender-zijn niet meer raar wordt gevonden en zichtbaarder is in ieders omgeving, zal de aandacht afnemen, denkt Schers: „Niemand gaat meer Uit de kast maken.”