Antibioticakuur afmaken? ‘Misschien kun je beter stoppen als je je beter voelt’

Brits onderzoek

Onderzoekers van Britse ziekenhuizen twijfelen over het aloude advies om antibioticakuur altijd af te maken. Maar over één ding zijn ze het eens: dat advies is niet gebaseerd op wetenschappelijk bewijs.

Foto Lex van Lieshout/ANP

Het dringende doktersadvies om een antibioticakuur altijd helemaal af te maken is niet gebaseerd op goed wetenschappelijk bewijs. „We zouden patiënten misschien het best kunnen adviseren om te stoppen als ze zich beter voelen.” Dat schrijven tien onderzoekers van Britse ziekenhuizen in een woensdag verschenen opinie-artikel in het medisch-wetenschappelijke tijdschrift The BMJ.

Maar er is nog veel onderzoek nodig voordat die eenvoudige boodschap algemeen kan worden ingevoerd, schrijven de auteurs. Ze baseren hun mening op eerder verschenen wetenschappelijke literatuur en citeren 40 wetenschappelijke artikelen.

De slotparagraaf ‘Wat moeten we patiënten adviseren?’ is zeer genuanceerd: „Onderzoek is nodig om het beste, simpele, alternatieve advies te vinden, zoals ‘stop als je je beter voelt’.”

Genuanceerde conclusie

Die nuance verdween een dag later in veel media. „Maak een antibioticakuur niet af”. De Britse krant The Telegraph citeerde donderdag de onderzoekers in een kop. Maar dat zeggen ze niet. En de Volkskrant kopte: „Antibioticakuur afmaken? Onzin”. Ook dat staat nergens in het BMJ-artikel.

Het weinige onderzoek naar eerder stoppen heeft wisselende resultaten.

Stoppen als je je beter voelt, bijvoorbeeld als de koorts weg is, werkte goed bij longontsteking. Dat kwam uit een vorig jaar gepubliceerd Spaans onderzoek. De Britten citeren het. Maar bij middenoorontsteking van peuters (van een half tot twee jaar oud), rolde vorig jaar uit onderzoek uit het Amerikaanse Pittsburgh, is een kortere behandeling niet beter.

De Britten twijfelen over wat er in de plaats moet komen van het aloude ‘kuur afmaken’. Maar zijn glashelder over één ding: dat advies om een antibioticakuur altijd helemaal af te maken is niet gebaseerd op wetenschappelijk bewijs.

Dat advies is al 75 jaar oud en stamt uit de tijd van Alexander Fleming, de ontdekker van penicilline, het eerste antibioticum. Fleming zag dat de bacteriën in zijn laboratiumexperimenten ‘wenden’ aan de penicilline. Ze werden resistent, zeggen we tegenwoordig. Antibioticumresistentie is wereldwijd een enorm probleem.

In zijn toespraak bij de aanvaarding van de Nobelprijs, schrijven de Britten, „schetste Fleming een levendig beeld van een denkbeeldige patiënt die niet genoeg penicilline nam en zijn vrouw besmette met de inmiddels resistente bacterie. En zo verantwoordelijk werd voor haar overlijden aan antibioticumresistente ziekte”. Fleming adviseerde: „Als je penicilline gebruikt, gebruik dan genoeg.”

Daar is het bij gebleven. De voorgeschreven kuren zijn tamelijk lang. En de patiënt die zijn kuur niet afmaakt krijgt te horen dat hij daarmee resistente bacteriën kweekt en het voor anderen verpest. De Wereldgezondheidsorganisatie zegt dat al jaren.

Daar is alleen bewijs voor bij een aantal ziekteverwekkers die incidenteel naar de mens overspringen en ziekte veroorzaken: de tuberculose- en gonorroebacteriën bijvoorbeeld, onderbouwen de Britten in hun artikel.

Meer resistentie bij afmaken kuur

Maar verreweg de meeste infectieziekten worden veroorzaakt door bacteriën die bij de mens op de huid, in de neus, de bilspleet en vooral massaal, in de dikke darm leven. Als onze huid of slijmvliezen beschadigd zijn en als onze afweer verzwakt veroorzaken ze ziekte.

Antibiotica die dan worden geslikt doden niet alleen de ziekteverwekkers, maar ook alle onschuldige huid- en darmbewoners. Hun plaats wordt ingenomen door „resistente soorten en stammen die in de toekomst infecties kunnen veroorzaken”. Dat is collateral damage (indirecte schade). Hoe langer de kuur duurt, hoe groter die schade is.

Een kuur afmaken voorkomt geen resistentie, maar bevordert die meestal, onderbouwen de tien deskundigen in The BMJ. Hoe korter de kuur, hoe minder resistentie. Dat staat in schril contrast met wat Fleming ooit zei, en wat de Wereldgezondheidsorganisatie en artsen- en apothekerorganisaties overal ter wereld nog steeds zeggen.

Veel kuren zijn al ingekort

Dat een korte kuur vrijwel nooit resistentie veroorzaakt is sinds het begin van deze eeuw bekend. Veel kuren zijn al ingekort. In ziekenhuizen weten artsen al een aantal jaren dat een korte en krachtige antibioticumklap vaak genoeg is.

Vaak wordt dagelijks bekeken, aan de hand van bloedmetingen, of antibiotica kan worden gestopt. „Maar in de huisartsenzorg, waar 85 procent van de antibiotica wordt voorgeschreven, wordt dat nog niet geprobeerd”, schrijven de Britten.

Ze vragen om onderzoek. „Tot dat er is moet in de voorlichting aan het publiek worden benadrukt dat antibioticaresistentie vooral ontstaat door te veel gebruik van antibiotica, en niet wordt voorkomen door een kuur helemaal af te maken.” Dat is heel wat anders dan de krantenkop ‘Antibioticumkuur afmaken? Onzin.’