Streven naar waarheid in de kunst

Delft Chamber Music Festival

De Russische Revolutie door de ogen van de zachtmoedige schrijver Paustovski en de grillige componist Prokofjev.

Thom Hoffman en Liza Ferschtman tijdens een repetitie. Foto Andreas Terlaak

Evenals de leugen blijkt de waarheid veel gezichten te kennen. De aanloop naar de Russische Revolutie laat zich vangen in verschillende beelden. Na een dag op straat noteert de 25-jarige componist Sergej Prokofjev in zijn dagboek hoe het tsaristische regime zich op de daken van Moskou staande houdt „in de personen van politieagenten die op de menigte vuren”. In diezelfde roerige tijd maakt de iets jongere schrijver Paustovski zich op om Moskou te verlaten.

Waar Prokofjev in het heden staand de wreedheid en angst ziet in de ogen van zijn medemensen, daar bekijkt Paustovski in Begin van een onbekend tijdperk de eerste maanden van 1917 door de zachte lens van de verre herinnering. In zijn zesdelige autobiografie zoekt hij naar schoonheid op de vuilnisbelt van de geschiedenis.

Woelige maanden

De Russische generatiegenoten vormen de pijlers onder een voorstelling, die dramaturg Willem Bruls maakte voor het Delft Chamber Music Festival – dat donderdag begint – en het Gergiev Festival in september. Acteur Thom Hoffman speelt de schrijvende Paustovski, violiste Liza Ferschtman en pianist Ole Christiaan Haagenrud verklanken de componerende Prokofjev, die in die woelige maanden een muur optrok tussen zichzelf en het bloed in de straten door te werken aan zijn Visions fugitives. „Elke vluchtigheid een eigen wereldbestel, vol veranderlijk en kleurrijk spel”, luidde het sneldicht dat hem ertoe inspireerde.

De première van Begin van een onbekend tijdperk is zaterdag de negentwintigste, tijdens het Delft Chamber Music Festival, waarvan Ferschtman het artistieke geweten is. Onder de titel Echt Waar? staan tien dagen lang de concerten in het teken van waarheidsvinding, een thema dat Paustovski naadloos past. Hem is vaak verweten dat zijn mooischrijverij ver stond van de rauwe werkelijkheid in de communistische heilstaat. „Hij legt een romantische sluier over een wreed systeem”, zegt Bruls. Dat was, beaamt Ferschtman, ook de vaststelling van haar ouders die in de jaren zeventig de Sovjet-dictatuur ontvluchtten. „Zij kunnen zich beter met de literatuur van Ivan Boenin vereenzelvigen. Hij noemde de revolutie ‘bloedige waanzin’. Paustovski sloot daar kennelijk liever zijn ogen voor.”

Bruls gaf de voorstelling veel gezichtspunten mee. Literatuur, muziek en oude filmbeelden proberen de werkelijkheid te vangen. Is waarheid in de kunst een werkbaar begrip? dringt zich als vraag op.

Hogere waarheid

„Het is wel iets waar we in de muziek naar streven”, zegt Ferschtman. „Met Beethoven begon de zoektocht naar een hogere waarheid. Die wilde ik altijd ontdekken in de noten. Ik wil dat muziek ergens over gaat, hoe abstract zij in haar instrumentale vorm ook is.”

„Als acteurs”, zegt Hoffman, „hebben we grofweg de beschikking over twee stijlen. De ene richt zich op techniek, ritme, uitspraak. Bij de andere gaan we spitten in onze eigen ervaringen om een personage op te tuigen. Ik ben meer gaan geloven in het eerste, het nuchtere ambacht, want dat kan een idee overbrengen, dat gunt de toeschouwers hun eigen ruimte.”

„De luisteraars bepalen in de muziek uiteindelijk welke waarheid er ontstaat”, ontdekte Ferschtman. „Dat was wennen, omdat ik altijd op zoek was naar de ultieme vertolking. En wanneer ik die vond, wilde ik die graag één op één met hen delen.”

Hoffman herkent dat beeld. „Doe een toneelstuk met vijf acteurs en je bent na afloop snel uit de droom. De eerste keert terug in de kleedkamer en juicht dat het de beste voorstelling ooit was. Alles raak. Waarop de tweede binnenkomt en klaagt dat hij nog nooit zo’n slechte avond heeft meegemaakt. Het publiek valt ook uiteen in allemaal individuele belevingen.”

Kunst liegt in zekere zin de waarheid. Bruls moet denken aan een metafoor van de Belgische dichter Maurice Maeterlinck. „Het is als een steen die onder water prachtige kleuren heeft, maar die verdwijnen zodra je hem op het droge legt.”