Kushandje in de rechtszaal: ‘Schat, je hebt de journalistiek met verve verdedigd’

Persvrijheid in Turkije

Deze week staan journalisten van de onafhankelijke Turkse krant Cumhuriyet voor de rechter. Ze worden beschuldigd van het voeren van een asymmetrische oorlog tegen de regering.

Journalisten en activisten houden op 25 juli 2017 foto's vast van gevangen gezette journalisten tijdens een demonstratie voor de rechtbank in Istanbul. Foto Ozan Kose/AFP

Het is alsof de journalistiek zelf deze week terechtstaat in Istanbul. Zeventien medewerkers van Cumhuriyet, de meest kritische en onafhankelijke krant die Turkije nog rijk is, zijn aangeklaagd wegens steun aan terrorisme. Tijdens het proces moeten ze zich voortdurend verantwoorden voor hun werk: koppen, verhalen, nieuwsgaring, tweets.

„Schat, je hebt de journalistiek gisteren met verve verdedigd”, roept de vrouw van Kadri Gürsel, columnist van Cumhuriyet, als de rechters dinsdag een korte pauze hebben ingelast. Ze is op haar stoel gaan staan en werpt haar man kushandjes toe. Familieleden van andere verdachten doen hetzelfde – tot irritatie van de beveiliging. „Je hebt de rechters een lesje kranten maken gegeven.”

Het proces begon maandag, ironisch genoeg op de dag van de pers in Turkije die markeert dat er in 1908 een eind kwam aan de censuur onder sultan Abdülhamid II. Er is veel belangstelling voor de zaak. De grootste rechtszaal in het paleis van justitie biedt niet genoeg plaats aan alle familieleden, journalisten, diplomaten en andere waarnemers. Daarbij bestaat de verdediging formeel uit 1.100 advocaten. De meesten hebben zich puur uit solidariteit aangesloten.

Lees ook ‘Ik ben in een cartoon beland’, over de Turkse tekenaar Musa Kart die werd opgepakt op verdenking van steun aan de PKK. Hem hangt een straf van 29 jaar boven het hoofd.

Gejuich

De beklaagden worden bij aankomst in de rechtszaal met gejuich onthaald. Velen zijn prominente journalisten, zoals hoofdredacteur Murat Sabuncu, cartoonist Musa Kart, chef van de boekenbijlage Turhan Günay, en onderzoeksjournalist Ahmet Sik. Ze werden eind vorig jaar opgepakt en de meesten zitten sindsdien vast. ‘Wij Willen Gerechtigheid’, kopte Cumhuriyet maandag.

De aanklagers stellen dat de verdachten met hun berichtgeving steun hebben verleend aan drie terroristische organisaties: de Koerdische Arbeiderspartij PKK, de ultra-linkse splintergroep DHKP-C, en bovenal de beweging van imam Fethullah Gülen, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de mislukte coup van vorig jaar zomer. Hun verhalen zouden onderdeel zijn geweest van een ‘perceptie-operatie’ die tot doel had een ‘asymmetrische oorlog’ tegen de regering te ontketenen.

Een foto uit 2014 van Ahmet Sik. Foto Can Erok/AP

Volgens de beklaagden zijn dit absurde beschuldigingen. Cumhuriyet (Republiek) heeft sinds zijn oprichting in 1924 een sterk seculier profiel en is altijd zeer kritisch geweest over deze groepen. Onderzoeksjournalist Sik schreef enkele jaren geleden zelfs een boek over het gevaar van de Gülen-beweging, ‘Het Leger van de Imam’, waarvoor hij in de gevangenis belandde. Toen waren president Erdogan en Gülen nog bondgenoten. Nu staat Sik terecht voor steun aan Gülen.

De 324 pagina’s tellende aanklacht bestaat vrijwel geheel uit koppen, verhalen, columns en tweets, die op het moment van publicatie niet tot vervolging hebben geleid. „De aanklager heeft een zorgvuldige selectie gemaakt van ruim veertienhonderd koppen, en duizenden nieuwsverhalen om ons te kunnen beschuldigen”, stelt hoofdredacteur Murat Sabuncu. „Hij gebruikt voortdurend de term ‘alsof’ in de aanklacht – die iedere helderheid ontbeert.”

In zijn verweer wijst Sabuncu voortdurend op journalistieke principes. Zo staat in de aanklacht dat hij contact heeft gehad met dertien gebruikers van ByLock, een app waarmee Gülenisten elkaar versleutelde berichten stuurden. „Volgens de aanklacht zijn er 215.092 ByLock-gebruikers in Turkije, dus ik heb nog niet eens met 1 procent contact gehad.” Maar buiten dat, zegt hij, „heeft een journalist absolute vrijheid om bronnen te vinden voor nieuwsverhalen.”

Lees ook het stuk dat correspondent Toon Beemsterboer schreef over Ahmet Turan Alkan. Hij schreef literaire columns in een krant gelieerd aan de gülenbeweging. Nu zit hij depressief en twaalf kilo lichter in de gevangenis.

Van tafel geveegd

„De aanklacht is volledig van tafel geveegd door de journalisten”, zegt Alp Selek (87), een advocaat die zich uit solidariteit bij de verdediging heeft aangesloten. „Toch is de uitkomst van het proces onzeker. Van juridische argumenten is helemaal geen sprake. Het gaat vooral om krantenkoppen, die worden gepresenteerd als misdaad. Het betekent dat alle media doelwit kunnen zijn.”

Cumhuriyet staat niet terecht wegens steun aan Gülen, stellen de beklaagden. De ware reden is volgens hen dat de krant teveel kritiek heeft op Erdogan. Waarom blijven regeringsgezinde media, die Gülen jarenlang hebben bewierrookt, anders buiten schot? „Ik ben niet naar Pennsylvania geweest [waar Gülen in ballingschap woont, red], en ik heb ook nooit foto’s getweet van parfum, of andere cadeaus van Gülen”, zegt Sabuncu over zijn regeringsgezinde collega’s.

Een proces als dit is niet ongebruikelijk in Turkije. Journalisten zijn in het verleden vaak vervolgd.

Begraafplaats en een rechtbank

Een proces als dit is niet ongebruikelijk in Turkije. Journalisten zijn in het verleden vaak vervolgd. Ook Cumhuriyet is al langer doelwit van justitie. Vorig jaar werden toenmalig hoofdredacteur Can Dündar en enkele collega’s veroordeeld wegens het lekken van staatsgeheimen. De aanleiding waren onthullingen over Turkse wapenleveranties aan Syrische rebellen. Dundar wist naar Duitsland te vluchten. Sanbuncu nam het stokje van hem over – tot hij zelf werd opgepakt.

„Het kantoor van de hoofdredacteur heeft een vreemd uitzicht, waarvan ik slechts twee maanden heb kunnen genieten”, zegt Sabuncu. „Aan de ene kant kijk je uit op een begraafplaats en aan de andere kant op een rechtbank. Dat vat de huidige situatie van journalisten mooi samen.”

Lees ook: Maar wat is dat, een Gülenkrant?, een dag op de redactie van Zaman