Opinie

Wantrouw de overheid die de noodtoestand uitroept

Het gemak waarmee rechtsstaten de noodtoestand uitroepen en die maar laten voortduren, verontrust . Ze waarschuwt westerse democratieën voor Turkse toestanden.

Extra patrouille Marechaussee op Binnenhof, in reactie op aanslagen Brussel. Foto Bart Maat / ANP

Het einde van de noodtoestand in Frankrijk is in zicht, schreef correspondent Peter Vermaas op 14 juli in NRC. In november moet er een einde komen aan de noodtoestand die dan twee jaar van kracht geweest is. De correspondent schrijft dat veel noodmaatregelen worden opgenomen in het gewone recht. Dat is een constatering waar elke burger van een democratische rechtsstaat jeuk van zou moeten krijgen. Helaas slaan alleen mensenrechtenorganisaties en de hard-linkse Franse oppositie hierop aan.

Het is vreemd hoe snel rechtsstatelijke waarborgen overboord worden gekieperd als er nood aan de man is. In tijden van nood lijkt alles geoorloofd, zo is het idee. Maar nood breekt wet en geen recht. Recht is dat noodrecht alleen toegepast kan worden als vaststaat dat er daadwerkelijk een noodsituatie is. Deze grondregel gaat misbruik van noodrecht tegen en moet te allen tijde gewaarborgd blijven. Hoe aantrekkelijk is het immers voor een overheid om met een beroep op noodrecht de regels inzake privacy, arrestatie, detentie, eerlijke procesvoering, woning en correspondentie, vergadering en betoging en in sommige gevallen zelfs het recht op leven te omzeilen?

Heel aantrekkelijk, zo leert de recente geschiedenis. In 2001 werd in de VS de zogeheten Patriot Act ingevoerd na de aanslagen van 11 september. Op grond van die noodwet bespioneerde de Amerikaanse overheid tussen 2001 en 2015 miljoenen Amerikaanse burgers en tapte zij in samenwerking met de Britse inlichtingendienst op immense schaal telefoongesprekken, emailverkeer en videocommunicatie af (circa 20 miljard gegevens per dag). Guantanamo Bay, de plek waar (minderjarige) verdachten van terrorisme voor onbepaalde tijd worden vastgehouden zonder tussenkomst van een rechter en zonder bijstand van een advocaat, blijkt decennialang gedetineerden te huisvesten die niet vervolgd kunnen worden wegens gebrek aan bewijs. Let wel, in 2015 bestond de noodsituatie zoals die zich voordeed tijdens 9/11 al lang niet meer.

Toen kreeg Hitler vrij spel

In Engeland werden op grond van de Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001 niet-Britse burgers die verdacht werden van terrorisme voor onbepaalde tijd gedetineerd in afwachting van hun uitzetting – zelfs als deze uitzetting wettelijk niet mogelijk was. Dit had onder meer een onrechtmatige detentie van drie jaar tot gevolg.

Het noodrecht kwam de Britten overigens eerder goed van pas in de strijd tegen de IRA en de PKK; maar liefst veertig jaar lang verrichte de Britse overheid arrestaties en bewerkstelligde zij langdurige (preventieve) detenties en internering zonder voorgeleiding aan een rechter, waarvoor zij in 1988 op de vingers is getikt door het Europese Hof van de Rechten van de Mens.

Het bekendste voorbeeld van een noodrechtelijk rampscenario is de Duitse Weimarrepubliek (1919–1933), waarin maar liefst 130 keer gebruik werd gemaakt van noodwetgeving om communistische opstanden neer te slaan en financiële en economische crises te bestrijden. Het afkondigen van de noodtoestand in 1932 had tot gevolg dat het parlementaire kabinet plaatsmaakte voor een presidentieel kabinet, waardoor de deur voor antidemocratische partijen werd geopend en Hitler vrij spel kreeg. De gevolgen van deze fout tekenen Europa tot op de dag van vandaag.

Kan ook in Nederland gebeuren

Dit zijn nog maar voorbeelden van niet-autoritaire regimes. Het risico dat langdurig gebruik van noodrecht oplevert, is goed zichtbaar als we naar de rol van het noodrecht in autoritaire regimes kijken en naar de betekenis van noodrecht voor de instandhouding van die regimes.

In sommige landen is het institutionaliseren van noodregimes een direct gevolg van het ontstaan van een noodsituatie; de gewijzigde staatsstructuur die het nieuwe regime bewerkstelligt, is er één waarin de uitzondering regel is. Het noodrecht verwordt dan tot het fundament van de autoritaire staat; kijk naar de langdurige noodtoestand in Egypte en de wijze waarop Turkije momenteel wordt geregeerd.

Alle voornoemde voorbeelden tonen aan dat overheden geneigd zijn noodrecht ook te gebruiken als de noodsituatie zich niet langer (evident) meer voordoet. Misbruik van noodrecht is helaas praktijk, zeker als het terrorisme-gerelateerd is. Er is weinig verzet, omdat mensen zich eenvoudigweg niet kunnen voorstellen wat het betekent om de grondrechtelijke vrijheden die zij zich eigen wanen, ingeperkt te zien door hun eigen overheid. En als dat gebeurt, wanen de meesten zich veilig, want diezelfde overheid vertelt hen immers dat een dergelijke inperking noodzakelijk is en blijft. Ondertussen erodeert de rechtsstaat. Het is een illusie te denken dat dit in Nederland niet kan gebeuren.