Vijftig jaar The Graduate: de eerste nerd als held

Achtergrond

Filmklassieker ‘The Graduate’ bestaat vijftig jaar en maakt nog steeds nieuwe fans. Elke generatie herkent zich graag in dit vleiende, geïdealiseerde portret. „Probeert u me te verleiden, mevrouw Robinson?”

Anne Bancroft in de rol van haar leven als Mrs. Robinson.

The Graduate bestaat vijftig jaar en de klassieker van Mike Nichols maakt tot op de dag van vandaag nog nieuwe, jonge fans. Waarom is niet zo moeilijk om te raden. Er zijn weinig films die de jeugd zo idealiseren en op een voetstuk plaatsen.

Iedereen boven de dertig is een afschrikwekkende karikatuur in de film. Benjamin (Dustin Hoffman), die een verhouding krijgt met de oudere, cynische Mrs. Robinson (Anne Bancroft) en daarna verliefd wordt op haar dochter Elaine (Katharine Ross), begaat weliswaar ook stommiteiten, maar niet omdat hij een slecht karakter heeft. Zijn stuurloosheid is volledig op het conto van de oudere generatie te schrijven, die de wereld zo onleefbaar voor hem heeft gemaakt.

De ostentatieve onschuld en naïviteit van The Graduate, afgezet tegen de louche en corrupte wereld van de volwassenen, wordt nog eens enorm uitvergroot door de poeslieve samenzang van het popduo Simon & Garfunkel op de beroemde soundtrack – een van de eerste die eigentijdse popliedjes centraal stelde. Het nieuwe liedje dat Paul Simon voor de film schreef – het nostalgische Mrs. Robinson – is slechts in rudimentaire aanzetten te horen, want dat nummer was nog niet klaar en zou pas op het album Bookends verschijnen, nadat de film al was uitgekomen.

Jeugdig narcisme

The Graduate was een van de grootste filmhits van de jaren zestig. Eindelijk hadden jongeren hun eigen film – fans gingen er drie, vier keer achter elkaar naar toe en juichten hun held Benjamin in de bioscoop luidruchtig toe. Maar ook het oudere publiek kwam kijken: de zogeheten ‘generatiekloof’ was een van de meest besproken thema’s van dat moment, The Graduate was een film die je gezien moest hebben om mee te kunnen praten. De film haalde 100 miljoen dollar op aan de bioscoopkassa en staat tegenwoordig op de 22ste plaats van meest succesvolle Amerikaanse films aller tijden. Dustin Hoffman – in zijn eerste hoofdrol – was van de ene op de andere dag een ster.

Niet iedereen stond bij de film te juichen. De grote filmcritica Pauline Kael zette Mike Nichols weg als „een demagoog” die louter inspeelde op het narcisme van de jeugd. Kael, die schreef voor het tijdschrift The New Yorker, ging er zoals zo vaak met gestrekt been in, maar ze had een punt. De hele aanname van de film is dat de verhouding tussen Benjamin en Mrs. Robinson onnatuurlijk en een beetje vies zou zijn. „Mrs. Robinson, dit is het meest perverse wat ik ooit in mijn leven heb gedaan”, verklaart Benjamin op zeker moment plechtig. Maar waarom eigenlijk? Dat komt nu, in het tijdperk van Emmanuel en Brigitte Macron, toch een beetje curieus over. In de jaren zestig was zo’n affaire tussen twee generaties misschien zoiets als slapen met de vijand; vanwege die veelbesproken ‘generatiekloof’.

Nichols houdt het perspectief van Benjamin vrijwel de hele film lang aan, tot vlak voor het einde. In de schitterende laatste scène zitten Elaine en Benjamin onwennig en onzeker naast elkaar in een bus – niet samen, maar ieder voor zich. Dat is een van de weinige momenten dat Nichols meer afstand neemt. Dat levert meteen het mooiste moment van de film op.

Cool en kettingrokend

De meest in het oog springende elementen zijn eigenlijk ook het meest gedateerd. En toch staat The Graduate na vijftig jaar nog steeds overeind. Hoe kan dat? Omdat veel van de details nog steeds zo prachtig zijn. Dat is allereerst te danken aan de briljante komische timing. Nichols was weliswaar pas 35 toen hij de film regisseerde (naar een gelijknamige, weinig succesvolle roman van Charles Webb). Maar Nichols had al een carrière achter de rug als succesvolle komiek in het theater – in een duo met Elaine May – en hij was de meest succesvolle jonge komedieregisseur op Broadway. Zijn timing is zo goed dat veel scènes een plezier blijven om te zien, ook als je de grappen al kent. The Graduate is een van de laatste, pikante sekskomedies. Dat genre was geen lang leven meer beschoren. Met het slechten van veel seksuele taboes werkten ook de meeste olala-grappen niet meer. Maar The Graduate is gemaakt op het moment, dat de seksuele toespelingen nog echt grappig zijn.

Dan zijn er de acteurs. Nichols omschreef The Graduate als de moeilijkste film die hij ooit heeft gecast. Met andere acteurs zou de sfeer en de strekking van de film compleet anders zijn uitgepakt. Doris Day werd benaderd voor de rol van Mrs. Robinson, maar had onoverkomelijke bezwaren tegen de bedscènes. Robert Redford, een klassieke leading man, lobbyde hard voor de rol en dat zou eveneens een heel andere film hebben opgeleverd dan met Hoffman. De keuze voor Redford was misschien logischer geweest – want waarom valt zowel Mrs. Robinson als haar dochter Elaine eigenlijk zo als een blok voor Benjamin? Maar dat zou toch een minder bijzondere film hebben opgeleverd.

Anne Bancroft speelt de rol van haar leven – enigszins tot haar eigen frustratie, want Mrs. Robinson overschaduwde al haar andere werk. Ze maakte haar alcoholische, kettingrokende en zelfhatende personage zo cool en intrigerend, dat er toch nog enig tegenwicht ontstaat voor het egocentrische perspectief van Benjamin. Ook Hoffman greep zijn kans: hij schakelt bijna achteloos tussen dramatische en komische scènes, in beide is hij een virtuoos. Benjamin is afwisselend zelfingenomen en onzeker, stoer en timide, lethargisch en doortastend, koud en gevoelig; opstandig en meegaand. Nuchter bezien vormen al die eigenschappen misschien geen coherent geheel, maar Hoffman laat de kijker toch in zijn personage geloven.

Het eerste dramady-succes

The Graduate is misschien te beschouwen als de eerste, succesvolle ‘dramady’: een film met zowel dramatische als komische elementen, die elkaar perfect in balans houden. Dat is in hoge mate de verdienste van Hoffman.

De keuze voor Hoffman ging destijds in tegen alle wetten van de showbusiness. Acteurs met zijn fysiek kwamen niet in aanmerking voor hoofdrollen. In het eufemisme van die tijd behoorde hij tot de acteurs met een ‘etnisch’ uiterlijk, waarmee impliciet een ‘joods’ uiterlijk werd bedoeld. Verder dan in bijrollen als ‘karakter-acteur’ konden zulke acteurs meestal niet komen.

Maar Mike Nichols wilde een hoofdpersoon zien die trekken had van hemzelf: hij was een kind van joodse immigranten, die als zevenjarige in 1939 vanuit nazi-Duitsland naar Amerika was gevlucht. In de jaren vijftig waren de idolen van de jeugd de stoere Marlon Brando en de gevoelige, maar toch ook steeds stoere James Dean. Nu kreeg Dustin Hoffman gillende meisjes achter zich aan.

The Graduate is de eerste grote speelfilm met een uitgesproken nerd in de hoofdrol, een nerd die ook nog eens het meisje krijgt. Sinds The Graduate is dat klunzige type een bona fide filmheld. Dat was pas echt een revolutie.

Op 14 augustus verschijnt de digitaal gerestaureerde jubileumeditie van The Graduate op dvd bij Studiocanal.

Waarom lijken alle filmtrailers tegenwoordig op elkaar? En waarom zit de muziek van Pinokkio eronder?