Poolse president blokkeert omstreden wetten

De nieuwe wetgeving zou de Poolse regering vergaande controle geven over het rechtssysteem.

President Duda tijdens de persconferentie waar hij maandag bekend maakte dat hij de wetten gaat blokkeren. Foto Pawel Supernak/EPA

De Poolse president Andrzej Duda heeft maandag gezegd dat hij zijn veto zal uitspreken over twee omstreden wetten die de regering vergaande controle zouden geven over de rechtspraak. Duda maakte zijn besluit bekend tijdens een toespraak in het presidentieel paleis in Warschau. De wetten, die alleen nog de goedkeuring van Duda nodig hadden, leidden tot grootschalige protesten.

Eén van de wetten die Duda tegenhoudt, bepaalt dat de regering voortaan de rechters van het Hooggerechtshof mag benoemen. Daarmee zou de heersende PiS-partij van Jaroslaw Kaczynski, uit wiens koker de wetten komen, de controle krijgen over het hoogste gerechtelijke orgaan. Kaczynski wil op die manier het gerechtelijk apparaat zuiveren van “linkse elites” die nog zouden zijn overgebleven uit de communistische tijd. In de nacht van vrijdag op zaterdag keurde de Senaat de wet goed.

Duda zegt dat de Poolse grondwettelijke traditie geen basis biedt voor een dergelijke wet. De minister van Justitie, die de benoemingen zou mogen doen, is volgens de president “nooit de baas geweest over het Hooggerechtshof”.

De president blokkeert ook een andere wet, die het parlement - en daarmee regeringspartij PiS - de macht geeft de leden van de Raad voor de Rechtspraak (KRS) te benoemen. De KRS benoemt rechters en waakt over ethische regels. Het orgaan bestaat uit vijfentwintig rechters en politici. Duda heeft beide wetten teruggestuurd naar de Sejm, één van de twee kamers van het Poolse parlement.

Vicepremier Mateusz Morawiecki (PiS) zegt “teleurgesteld en verrast” te zijn door het veto van president Duda, meldt persbureau Reuters.

Massale protesten

Poolse burgers gingen de afgelopen dagen massaal de straat op uit protest tegen de wetten. Zij vreesden net als de Poolse oppositie voor het wegvallen van de scheiding der machten. Hun grootste angst is dat Polen daardoor wegdrijft van democratie en vrijheid, terug naar een systeem waarin de rechtsstaak een minder grote rol speelt. Volgens vijf voormalige voorzitters van het grondwettelijk tribunaal kunnen de wetten “voorgoed de positie van de Republiek als rechtsstaat vernietigen”.

Ook vanuit Brussel klonk grote bezorgdheid. EU-president Donald Tusk, in het verleden zelf premier van Polen, vroeg om een onderhoud met Duda. Die sloeg het verzoek af. Eurocommissaris Frans Timmermans zinspeelde op het inzetten van artikel 7 van het EU-verdrag, dat er uiteindelijk toe kan leiden dat Polen zijn stemrecht in de Europese Raad verliest. Dan zou Polen in feite uit de EU liggen. Deze ‘nucleaire optie’ zou uniek zijn in de Europese geschiedenis. De kans dat het gebeurt is evenwel klein: alle EU-lidstaten zouden vóór moeten stemmen, en Polen wordt in de huidige kwestie gesteund door Hongarije.

Opfrisbeurt

Duda erkende maandag wel dat het Poolse rechtssysteem toe is aan een opfrisbeurt. De manier waarop de PiS dat nu probeert te doen, is volgens de president alleen verkeerd. “Veranderingen moeten plaatsvinden op zo’n manier dat er geen kloof ontstaat tussen de samenleving en de staat”, zei Duda.

De president maande de oppositie en de regering tot “kalmte en bezinning”.

“Een land waar het onrustig is, een land dat geteisterd wordt door politieke conflicten, is een land dat niet kan groeien zoals wanneer het er vredig aan toe gaat.”

Voor hij tot zijn besluit kwam, overlegde Duda afgelopen weekend met advocaten, sociologen, politici en filosofen. De 45-jarige politicus gaf wel zijn goedkeuring aan een wet voor de reorganisatie van plaatselijke rechtbanken.