NRC Checkt: ‘Mensen die hun leven als ‘voltooid’ beschouwen, zijn vaak eenzaam en wanhopig’

Dit schreef SGP-leider Kees van der Staaij vorige week in The Wall Street Journal.

De aanleiding

Ophef rond de SGP, eind vorige week. Partijleider Kees van der Staaij schreef een zeer kritisch opinieartikel over de Nederlandse euthanasiepraktijk en slaagde erin dat afgedrukt te krijgen in The Wall Street Journal, een van de grootste drie kranten van de Verenigde Staten. Onder de kop The doctor will kill you now beschrijft Van der Staaij waarom de Nederlandse euthanasiepraktijk hem zo tegen de borst stuit. Mensen krijgen binnen de Euthanasiewet (2002) volgens hem al gemakkelijk euthanasie, waarin hij een „glijdende schaal” ziet. Maar het wordt in zijn ogen helemaal bont als ouderen ook al euthanasie kunnen krijgen wanneer ze niet ziek zijn maar hun leven als ‘voltooid’ beschouwen. D66 bereidt een wet voor die dat moet regelen, en ook het demissionaire kabinet ziet zo’n wet graag komen.

„Mensen die hun leven als ‘voltooid’ beschouwen, worden vaak gekweld door eenzaamheid en wanhoop”, schrijft Van der Staaij. Hij geeft daarmee uiting aan zijn angst dat de dood een te makkelijke oplossing wordt wanneer mensen nog hulp of therapie kunnen krijgen.

Op het opinieartikel kwam veel kritiek van artsen en andere politieke partijen, omdat Van der Staaij een te eenzijdig beeld zou schetsen. Hij heeft volgens critici nauwelijks oog voor de zorgvuldigheid van de huidige euthanasiepraktijk en de weloverwogenheid waarmee het kabinet en D66 hun plannen zouden hebben gepresenteerd.

We checken of het klopt dat mensen die hun leven ‘voltooid’ achten, vaak worden gekweld door eenzaamheid en wanhoop.

Waar is het op gebaseerd?

Volgens een woordvoerder van de SGP is de uitspraak gebaseerd op het persoonlijke verhaal dat mensen aan de partij hebben gemaild met ervaringen over eenzaamheid en daaraan gekoppelde gedachten over euthanasie. Maar de belangrijkste bron was volgens de SGP het promotieonderzoek van Els van Wijngaarden, vaak aangehaald in deze discussie. Het is het enige onderzoek dat diep ingaat op de motieven van ouderen om hun leven als voltooid te bestempelen.

Van Wijngaarden, onderzoeker aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, sprak in 2013 uitgebreid met 25 ouderen die hun leven als voltooid zagen. Hieruit blijkt dat de ouderen die zeggen hun leven voltooid te vinden, eigenlijk het gevoel hebben eenzaam, overbodig en bang voor afhankelijkheid te zijn.

Van Wijngaarden gaf eerder deze toelichting in NRC: „Het beeld in het publieke debat is dat deze ouderen op hun hoogtepunt eruit willen. Ik heb gemerkt dat het rauwer en tragischer is dan dat. De mensen hadden in veel gevallen nog een redelijk sociaal leven, waren vaak mobiel en hadden contact met familie. Maar toch voelden ze zich buitenstaanders en zag ik existentiële eenzaamheid.”

En, klopt het?

Er is heel weinig onderzoek naar de achtergrond van mensen die hun leven voltooid vinden. Sterker nog: hun aantal is niet eens duidelijk. Dat concludeerde vorig jaar ook de adviescommissie voltooid leven, die onderzoek deed op verzoek van het kabinet. Dát er ouderen zijn die hun leven voltooid vinden is zeker, volgens de onderzoekers. Hoeveel mensen dat zijn is niet helder.

Ook over de beweegredenen van ouderen om niet meer te willen leven is niet veel bekend. De ouderen in de onderzoeksgroep van Els van Wijngaarden worden inderdaad vaak gekweld door eenzaamheid en wanhoop. Op zichzelf klopt Van der Staaijs stelling dus. Maar het gaat slechts om een onderzoek onder 25 mensen. Daaruit concluderen dat onder alle mensen die hun leven voltooid vinden, mensen vaak last hebben van eenzaamheid en wanhoop, is te sterk uitgedrukt.

Bovendien: in de christelijke levensvisie van Van der Staaij is euthanasie in principe nooit een optie – en al helemaal niet als eenzaamheid, wanhoop of het gevoel overbodig te zijn de belangrijkste redenen zijn. Voorstanders van een voltooidlevenwet vinden dat het zelfbeschikkingsrecht zo ver moet reiken, dat ouderen zélf de afweging mogen maken of dit goede redenen zijn voor euthanasie.

Conclusie

Van der Staaij baseerde zijn uitspraak op het enige wetenschappelijke onderzoek met betrouwbare achtergrondinformatie over de groep mensen die hun leven voltooid acht. Dat rapport rechtvaardigt deze conclusie, maar is gebaseerd op een te kleine onderzoeksgroep om er algemene uitspraken aan te ontlenen. We beoordelen de stelling als: niet te checken.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt.