Conflict over Tempelberg wordt internationale crisis

Israël-Palestijnen

Na gewelddadigheden bestaat het gevaar dat de crisis rond de Tempelberg uitmondt in een Palestijnse volksopstand of, erger, in een religieus conflict tussen Israël en de moslimwereld.

Drie dagen van onlusten. Protesterende Palestijnen worden na het vrijdaggebed bestookt met traangas. Op zaterdag verdrijven Israëlische grenswachten Palestijnen die zich verzameld hebben voor de poort naar de Al-Aqsa-moskee. Zondag controleert een Israëlische agent de papieren van een moslim op de weg naar de moskee. Foto’s Reuters, AFP, AP

Het conflict over de Tempelberg in Jeruzalem is uitgegroeid tot een internationale crisis. Na de geweldsuitbarsting van afgelopen weekend komt de VN-Veiligheidsraad deze maandag in spoedzitting bijeen. Gevreesd wordt dat de crisis escaleert in een Palestijnse volksopstand of, in het zwartste scenario, een religieus conflict tussen Israël en de moslimwereld. De Tempelberg is zowel voor joden als moslims een heilige plek.

Tijdens het geweld afgelopen weekend werden vier Palestijnen en drie Israëliërs gedood. Zondagavond werden twee Jordaanse mannen doodgeschoten bij de Israëlische ambassade in Amman. Eén van de mannen zou een medewerker van de ambassade hebben aangevallen.

Het geweld volgde op een week vol spanningen rond de Tempelberg, de locatie van de Al-Aqsa-moskee, een van de belangrijkste heiligdommen in de islam en een symbool van Palestijns nationalisme. De crisis begon op 14 juli toen Israëlische Arabieren twee Israëlische politieagenten doodschoten bij de Tempelberg. De volgende dag nam Israël het besluit de plek tijdelijk af te sluiten, waardoor moslims niet langer konden bidden in Al-Aqsa.

Daarnaast besloot Israël detectiepoortjes te plaatsen bij de berg – in hun ogen een volkomen logische maatregel. Maar de Palestijnen zagen het als een bedreiging van de status quo. De Tempelberg is de enige plek waar ze vrij zijn van de bezetting.

Sinds de Israëlische verovering van Oost-Jeruzalem wordt de heilige plaats beheerd door de islamitische stichting Waqf, die rapporteert aan de Jordaanse regering. Joden mogen er niet bidden. Maar radicale joodse groepen proberen de afgelopen jaren steeds luidruchtiger om dat wel te doen op de Tempelberg, wat de angst onder Palestijnen voor annexatie van de Tempelberg voedt.

Uit protest tegen de poortjes riep Waqf gelovigen op om naar het plein voor Al-Aqsa te komen voor het vrijdaggebed. Duizenden Palestijnen gaven gehoor aan de oproep. Ze weigerden door de detectiepoortjes te gaan en voerden hun gebed uit tussen de Israëlische militairen. Dat liep uit op rellen in Oost-Jeruzalem en de bezette Westelijke Jordaanoever, waarbij drie Palestijnen om het leven kwamen.

Enkele uren later werden drie Israëliërs doodgestoken in een nederzetting op de Westelijke Jordaanoever. De dader was de 20-jarige Omar Alabed. Net als veel andere Palestijnen die de afgelopen tijd aanslagen pleegden met huis-tuin-en-keuken-wapens, werd Alabed gemotiveerd door de crisis rond de Tempelberg. Voor de aanval schreef hij op Facebook: „Ik ga erheen en ik weet dat ik niet meer terugkom. Ik zal naar de hemel gaan. Hoe zoet is de dood in het belang van God, zijn profeet en de Al-Aqsa moskee.”

Na de aanslag heeft het Israëlische leger extra troepen naar de Westelijke Jordaanoever gestuurd. Israëlische militairen deden zaterdag een inval in het ouderlijk huis van Alabed. Ze arresteerden zijn broer en troffen voorbereidingen voor de verwoesting van het huis – een gebruikelijke straf voor daders van aanslagen. De Israëlische premier Netanyahu noemde Alabed „een beest dat opgehitst is door ondoorgrondelijke haat”.

Een oplossing voor de crisis wordt bemoeilijkt door de politieke verhoudingen – ook al lijken Netanyahu en de Palestijnse president Abbas te beseffen hoe explosief de situatie is. Maar Netanyahu maakt zich vooral zorgen over zijn eigen positie. Onder druk van zijn rechtse coalitiepartners stemde hij in met het plaatsen van de detectiepoortjes. De inlichtingendiensten proberen Netanyahu nu over te halen de poortjes weg te halen. Maar dat kan door zijn rivalen worden uitgelegd als zwakte.

Ook Abbas stelt zich onwrikbaar op. Hij keerde vorige week terug uit China toen duidelijk werd dat de crisis kon escaleren. Zijn vicepresident Mahmoud al-Aloul stuurde evenwel nadrukkelijk aan op een confrontatie door een ‘Dag van Woede’ uit te roepen. Daarmee ondermijnde hij de pogingen van Abbas om een vreedzame oplossing te zoeken. Onder druk van Al-Aloul schortte Abbas alle officiële contacten met Israël op totdat de poortjes weg zijn. Achter de schermen wordt nog wel samengewerkt op het gebied van veiligheid.

Abbas heeft de Amerikaanse regering opgeroepen „met spoed in te grijpen”. Bij eerdere crises over de Tempelberg speelden de VS een belangrijke rol. Maar toen zat Obama nog in het Witte Huis. De vraag is of de Amerikaanse regering dezelfde rol kan spelen nu Trump president is. Wie heeft er genoeg kennis, ervaring en diplomatiek gewicht om de crisis te bezweren? Trumps orthodox-joodse schoonzoon Kushner? Olieman en minister van Buitenlandse Zaken Tillerson? De nieuwe ambassadeur Friedman, die goed ligt in conservatief Israël? Trump zelf?