Overdag een 9-tot-5-baan, ’s nachts een drugsdealer

Dark web In een nooit eerder vertoonde undercoveroperatie beheerde de Nederlandse politie bijna een maand de online zwarte markt Hansa. Wie zijn er actief op dit soort ‘cryptomarkten’?

Illustratie Studio NRC

Een „topverkoper”, zo noemt het Openbaar Ministerie de man die in de nacht van woensdag op donderdag werd gearresteerd. De 28-jarige man uit Krimpen aan den IJssel zou onder het alias ‘Quality Weeds’ al jaren grote hoeveelheden cannabis aan binnen- en buitenland hebben verkocht. In zijn woning en kelderbox werden postverpakkingen en „een aanzienlijke hoeveelheid geld” gevonden. Naast deze Krimpenaar – die weer vrijgelaten is vanwege persoonlijke omstandigheden – zijn drie 17-jarige jongens in Gelderland opgepakt op verdenking van drugsverkoop.

Het OM verwacht meer arrestaties. Agenten deden zich tot afgelopen donderdag een kleine maand voor als de beheerders van Hansa, een van de grootste online zwarte markten. Alle communicatie tussen kopers en verkopers konden ze heimelijk meelezen, terwijl gebruikers zich beschermd waanden met hun anonieme ‘Tor-browser’.

Het lukte de internationale autoriteiten in het verleden soms om een zwarte markt offline te halen, maar nooit werd op deze schaal meegelezen. „De impact van deze undercoveroperatie mag niet worden onderschat”, zegt Rolf van Wegberg, TNO-onderzoeker naar online zwarte markten. „Erop vertrouwen dat je anoniem bent, is de hoeksteen van dit soort plekken. Dat vertrouwen is nu goed zoek.”

Cryptomarkten wonnen afgelopen jaren aan populariteit. „Het aantal gebruikers steeg elke keer dat de FBI weer een triomfantelijke persconferentie hield over het neerhalen van een zwarte markt: zo kreeg het principe meer bekendheid”, zegt Van Wegberg. Op Hansa stonden zo’n 40.000 advertenties. Naast drugs waren gestolen creditcardgegevens en sieraden populair.

Online criminelen hebben vaak in de ‘offline wereld’ een gewone 9-tot-5 baan, zo blijkt uit onderzoek. „De kans op ‘traditionele’ criminaliteit neemt af als mensen een baan krijgen, maar bij computercriminaliteit is dat niet zo”, zegt Marleen Weulen Kranenbarg die bij de NSCR (Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving) promotieonderzoek doet naar computercriminelen. Uit een analyse door TNO bleek dat onder kantoortijd significant minder berichten worden geplaatst op zwarte markten.

First offenders

Een ander kenmerk: online criminelen zijn vaker first offenders. Gemiddeld zijn ze daarnaast ouder dan de traditionele drugscrimineel. „Mensen wanen zich anoniem door de Tor-browser”, zegt Wegberg. „Ze zien daarom geen problemen voor hun leven in de ‘echte’ wereld.”

Cryptomarkten hebben een eigen ecosysteem met geschreven en ongeschreven regels, statusverschil en een soort eigen taaltje. „Mensen brengen er veel meer tijd door dan alleen nodig om spullen te kopen of verkopen”, zegt Johan van Wilsem, cybercrime-onderzoeker bij het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum. Van Wilsem zag bij de zwarte markt Agora – inmiddels offline – een duidelijke hiërarchie. Nieuwkomers kregen het label ‘newbie’ op hun profiel. Hoe meer ze communiceerden, hoe hoger de rang: van Junior Member, naar Full Member, Senior Member tot Hero Member.

Actieve gebruikers steken veel tijd in het elkaar wegwijs maken en er is een community die controleert of regels worden nageleefd. „Zo wordt er veel ruchtbaarheid aan gegeven als een dealer niet blijkt te leveren”, zegt Van Wilsum. „Ook als dealers menen dat ze onterecht negatieve feedback krijgen van een koper, bemoeit de community zich ermee.”

Uiteindelijk kan alleen de beheerder mensen van het platform gooien. „Vaak is het mogelijk om een interne rechtsprocedure te volgen”, zegt Wegberg. „Dan bepaalt de beheerder wie er gelijk heeft.”

Achter online zwarte markten schuilt een filosofie: een ‘vrije’ marktplaats waar zonder bemoeienis van de overheid gehandeld kan worden. De werkelijkheid is minder romantisch: het gros van de handel is illegaal. Wel voerden veel zwarte markten na de aanslagen in München en Parijs een wapenverbod in. Kinderporno wordt op de grotere zwarte markten ook geweerd.

Menselijke fout

De keren dat het de politie lukte een zwarte markt op te doeken, kwam door een menselijke fout. Zo viel de vermeende oprichter van de eerder deze maand offline gehaalde AlphaBay door de mand omdat hij zijn eigen Hotmail-adres had gebruikt. „Als mensen in hun eigen taal gaan communiceren, in plaats van in het Engels, worden ze gelijk terechtgewezen”, zegt Wegberg. „Het maakt iemand gemakkelijker identificeerbaar.” Om niet ontmaskerd te worden, hadden de agenten zichzelf slang aangeleerd. Zo staat carding voor het stelen en verkopen van creditcardgegevens. Op het ondergrondse web is een love letter iets wat mensen liever niet krijgen: een brief van het postkantoor dat een pakket met drugs naar jouw adres is onderschept.

Lees ook over het oprollen van AlphaBay: En weer is er een online zwarte markt weg

Zij zijn gepakt