Erger dan seksisme is gebrek aan kennis

Voetbal voor vrouwen

Mag een commentator iets over het haar van een vrouw op het veld zeggen? Het seksisme neemt af als het spel verbetert.

Vreugde bij Nederland na de 1-0 van Van de Sanden tegen Noorwegen op het EK voetbal voor vrouwen. Foto ANP

‘Goed in de make-up en haren netjes.” Met deze woorden beschreef NOS-commentator Frank Wielaard speelster Shanice van de Sanden zondag tijdens de openingswedstrijd van dit EK Voetbal. Doe dat nou niet, klonk het op Twitter. Zullen we het over de prestaties hebben?

Wielaard vindt zijn opmerking niet seksistisch: „Haar uiterlijk is haar handelsmerk. We hebben het ook over de haren van Ronaldo.” Bovendien leggen sommige mensen op alle slakken zout, als het over vrouwensport in de media gaat, vindt hij. „Dat boeit me totaal niet.”

Is het commentaar anders bij vrouwenvoetbal? „Nee”, zegt FOX Sports-presentator Hélène Hendriks. „Wij doen dat op exact dezelfde manier als bij de mannen.” Daphne Koster, oud-international en analist bij de NOS „stoort zich niet aan het commentaar”.

De verslaggeving van het vrouwenvoetbal ligt onder een vergrootglas dit EK. Het woord alleen al. We hebben het toch ook niet over mannenvoetbal? NRC besloot deze week het woord ‘vrouwenvoetbal’ niet meer te gebruiken, alleen in contrast met mannenvoetbal. Vrouwenvoetbal is geen sport. NRC schrijft over voetbal, in dit geval over voetbal voor vrouwen.

Ook bij de NOS waren er discussies, zegt Wielaard: zeggen we keeper of keepster? Of doelvrouw? „Mijn voorkeur gaat uit naar iets onzijdigs”, zegt Wielaard. Keeper dus. Aanvoerder. En kun je zeggen dat een speelster ‘voor haar mannetje moet gaan staan’, zoals Wielaard zondag zei. ‘Vrouwtje’ klinkt niet veel geëmancipeerder.

In de jaren negentig was berichtgeving over (vrouwen)sport marginaal en stigmatiserend, schrijft Astrid Cevaal in de pas uitgebrachte bundel wetenschappelijke artikelen Vrouwenvoetbal in Nederland van Martine Prange en Martijn Oosterbaan. Door de kwalificatie van Oranje op EK’s in 2009 en 2013 en het WK van 2015 werd het voetbal voor vrouwen steeds meer gezien als nieuwswaardig. Maar de media-aandacht gaat nog steeds maar voor 5 procent naar vrouwensport en volgens Brits onderzoek van vorig jaar komen vrouwelijke sporters nog steeds vaker met hun uiterlijk en privéleven in de media dan hun mannelijke collega’s.

Lees ook de column van Vera Pauw: Spelen als een kerel en spelen als wijven

Schoonheidsparadox

Ondanks de verbeteringen is voetbal voor vrouwen nog steeds ‘afwijkend’, volgens Prange, hoogleraar filosofie aan de Universiteit Tilburg. Voetbal voor mannen is de norm. Zo heb je de ‘schoonheidsparadox’. Voetbal wordt beoordeeld op kenmerken die als mannelijk worden gezien, zoals kracht en snelheid, maar de speelsters moeten er wel ‘vrouwelijk’ uitzien. Koster: „Wat willen jullie nou? Allemaal prinsesjes op het veld? Het belangrijkste is toch dat vrouwen de top bereiken?”

„Het kan kloppen dat vaker over het uiterlijk van de vrouw dan van de man wordt gesproken”, zegt Marjet Derks, hoogleraar sportgeschiedenis aan de Radboud Universiteit. „Maar het beeld dat voetbalverslaggeving seksistisch is, is inmiddels overtrokken. Sportverslaggeving over vrouwen gaat steeds meer over prestaties.” Alleen mensen als Erik Dijkstra van Bureau Sport of Johan Derksen van Voetbal Inside drijven het nog graag op de spits, volgens Derks. „In satire vallen mannen graag terug op dit soort sjablonen.”

Lees ook over hoe voetbal voor vrouwen in beeld wordt gebracht: Vrouwenvoetballers trekken zich niets aan van Genee

De ongelijkheid in sportverslaggeving is deels historisch te verklaren. In Vrouwenvoetbal in Nederland beschrijft Derks de lange weg naar professioneel voetbal voor vrouwen. Prestatiedrang, kracht en uithoudingsvermogen werden, en worden, gezien als mannelijk. Rugby, boksen en voetbal vielen lange tijd binnen het mannelijke domein. ‘Sierlijke’ sporten als zwemmen en gymnastiek mochten vrouwen wel. Nette vrouwen zweten niet, was het idee.

Sportparticipatie van vrouwen betekende ‘binnendringing’ in een ander cultureel veld. Mannen voelden zich bedreigd, aldus Derks. Om dezelfde reden komen weinig mannen binnen de voetballerij als homoseksueel uit de kast: ‘echte’ mannen zijn heteroseksueel. Bij de vrouwen is het andersom. Als de vrouwelijke variant van wat voorheen een ‘mannensport’ was, heeft voetbal voor vrouwen het imago van een lesbisch bolwerk. Volgens Derks heeft dat de populariteit van het voetbal voor vrouwen lange tijd in de weg gestaan.

Lees ook: Ook een positieve opmerking over het uiterlijk van een (sport)vrouw is seksistisch, vindt Maartje Smits.

Inmiddels is de KNVB de snelst groeiende sportbond onder meisjes, berekende sportonderzoeksbureau Mulier Instituut dit jaar. Niemand aarzelt nog zijn of haar dochter op voetbal te doen.

Mannenmodeshow

Nog steeds is in sportverslaggeving sprake van een „subtiele seksistische ondertoon”, schrijft Cevaal. Maar de verslaggeving is een stuk professioneler en minder „paternalistisch” dan in de jaren negentig. Prange ziet dat commentatoren opmerkingen over uiterlijk „heel hard proberen te vermijden”. Tegelijkertijd gaat het bij voetbal voor mannen juist steeds váker over het uiterlijk. Prange: „Soms denk je, is dit voetbal of een modeshow?”

Gebrek aan kennis is een groter probleem dan seksisme, merkt Prange. „Soms worden er heel weinig namen genoemd. De bal gaat naar links, zeggen ze dan, in plaats van wie er wordt aangespeeld.”

Het is voor commentatoren lastiger zich voor te bereiden op het EK voor vrouwen dan bij de mannen, vertelt Wielaard. Informatie is minder gebundeld, over sommige landen is bijna niks te vinden en van sommige spelers heb je nog nooit gehoord. Verder doe je wat je altijd doet: je kijkt wedstrijden terug, spreekt spelers, bezoekt trainingen.

Kijkers hebben ook minder kennis. Je ontkomt er dus niet aan vaker context te geven. Te veel randinformatie geven is ook een valkuil, vindt Koster. Uiteindelijk moet je het over de prestaties hebben en dat is, naarmate het niveau hoger wordt makkelijker, merkt Wielaard. „Je kunt je anders al gauw verliezen in dat een opening niet gezien wordt of dat een bal verkeerd wordt geraakt.” Bij een lager niveau ben je geneigd te veel op fouten te letten.

Alle NOS-commentatoren bij dit EK Voetbal zijn man. Sportredacties bestaan voor het grootste deel uit mannen. Terwijl vrouwelijke deskundigen belangrijk zijn om het beeld te doorbreken dat sport een mannenonderonsje is, zegt Derks. Mannen willen vrouwelijke sporters nog wel eens vergeten. Kijk maar naar toen Tom Dumoulin werd gebombardeerd tot de eerste Nederlander die de Giro d’Italia won. Marianne Vos won ’m al drie keer.

Nog een verschil met de mannen is dat nu wel veel aandacht is voor het Nederlands team, maar dat van de rest van het EK nauwelijks verslag wordt gedaan, merkt Prange. „In de krant staan geen uitslagen van andere wedstrijden. Het gaat dus minder om het voetbal dan bij het EK voor mannen.”

Of de aandacht wordt vastgehouden, hangt ook af van dit EK. Sportverslaggeving hanteert nou eenmaal een ‘prestatievertoog’, schrijft Cevaal: Hoe beter sporters presteren, hoe meer aandacht ze zouden moeten krijgen. Wilfred Genee, presentator van Voetbal Inside, zei vorige week nog in NRC dat eerst het niveau omhoog moet voordat hij met zijn programma aandacht besteedt aan voetbal voor vrouwen. Zijn vaste tafelgast Johan Derksen maakte onlangs een draai en gaf het dubieuze compliment „dat het oogt als mannenvoetbal”. Ook Maarten Nooter, hoofdredacteur NOS Sport, zei voor zijn nieuwskeuze niet naar mannen of vrouwen te kijken, maar naar prestaties.

Derks: „Als Oranje het EK wint, dan zal geen enkele journalist meer in zijn hoofd halen iets negatiefs over het vrouwenvoetbal te zeggen.” Zo niet, dan neemt de media-aandacht zo weer af, vreest Derks. „Het is nog een beetje fragiel allemaal.”