De politie die een drugssite runt: mag dat?

Online drugsmarkt

Is de politie medeschuldig aan drugshandel, nu ze enige tijd een marktplaats op het dark web heeft beheerd?

Op ongekende schaal hebben Nederlandse agenten gegevens over drugskopers en -verkopers verzameld door de controle over de illegale online marktplaats Hansa 27 dagen lang over te nemen. Al die tijd faciliteerde de politie wereldwijd duizenden transacties in harddrugs en andere illegale producten, zo werd donderdag bekend. „Vooral de omvang en reikwijdte van deze operatie is volstrekt nieuw,” zegt Jan-Jaap Oerlemans, onderzoeker van de Universiteit Leiden. Hij promoveerde onlangs op digitale opsporingsbevoegdheden. Volgens hem en andere juristen roept de politieactie veel vragen op.

1 Is dit uitlokking?

Een agent die op straat mensen een grammetje coke aanbiedt, zal in de meeste gevallen gelden als uitlokking. En dat mag niet. Maar hoe zit dat in deze zaak? „Advocaten van verdachten zullen in strafzaken zeker over uitlokking beginnen”, zegt Oerlemans. „Al betwijfel ik zeer of daar in dit geval echt sprake van is .” De site bestond immers al, en de mensen die erop afkwamen, waren waarschijnlijk toch al van plan om er drugs te kopen. „Het zou anders zijn als ze bijvoorbeeld actief reclame maakten voor Hansa terwijl ze de site beheerden.” Het OM zegt dat dit niet is gebeurd en stelt verder dat er geen sprake was van uitlokking, omdat slechts een bestaand forum werd overgenomen.

2 De politie als drugshandelaar?

Het OM benadrukt dat de politie in dit geval niet in drugs heeft gehandeld, maar slechts een site in de lucht hield waarop ánderen handelden. Het moet nog blijken of dat argument overeind blijft in de rechtszaal omdat in eerdere zaken ook beheerders van illegale platforms zijn vervolgd, die zich vaak met hetzelfde argument verweerden.

Medeplichtigheid aan drugshandel is niet het enige misdrijf waaraan de politie zich mogelijk schuldig maakte. Het OM denkt dat de politie door de actie ten minste medeplichtig is geworden aan witwassen en drugstransport, maar sluit niet uit dat er meer strafbare feiten zijn gepleegd voor dit onderzoek. „Welke misdrijven er verder mogelijk in het spel zijn, blijft voorlopig een open vraag. Maar binnen een infiltratietraject mag je strafbare feiten plegen. Wel moet worden aangegeven welke misdrijven mogelijk worden gepleegd. De politie is dan niet strafbaar voor die gedraging, maar het weegt wel mee in de vraag of het infiltratietraject proportioneel is”, zegt Oerlemans.

3 Is deze actie proportioneel?

Dat is de grote vraag bij alle infiltratie-operaties, en helemaal bij deze. Staan het faciliteren van grootschalige internationale drugshandel en de door de politie gepleegde misdrijven, in verhouding tot de arrestaties die de politie kan verrichten, en de criminaliteit die ze ermee kan voorkomen? Volgens Europol zijn er ongeveer 10.000 postadressen verzameld waar drugs werden afgeleverd via Hansa, een flinke oogst. Volgens het OM is intern getoetst of de infiltratie proportioneel is geweest. Dat is gebeurd door de landelijke leiding van het OM en een interne toetsingscommissie. Maar aan die toetsing is geen rechter te pas gekomen, en dat is ook niet verplicht. „Dat is eigenlijk vreemd bij een actie met deze reikwijdte”, zegt Oerlemans. „Alleen het OM zelf bepaalt dat nu.” Dat juridische kader gaat mogelijk voor toekomstige infiltraties veranderen omdat er wetgeving in de maak is die politie en justitie verplicht tot toetsing door een rechter-commissaris. Maar tot die wet er is, komt er alleen achteraf een rechter aan te pas om te beoordelen of de actie proportioneel was.

4 Hoe verloopt de buitenlandse opsporing en berechting?

Er zijn in Nederland verdachten gearresteerd die waarschijnlijk voor de strafrechter zullen komen. Die zal zorgvuldig kijken naar de afwegingen die het OM heeft gemaakt bij de infiltratie. Maar hoe zit dat met verdachten die door de actie van de Nederlandse politie elders worden opgepakt? Neem een land als de Filippijnen, waar op dit moment zeer hard, en niet altijd even juridisch zuiver, met drugsverdachten wordt omgesprongen.

„De privacy van verdachten wordt in deze zaak wereldwijd geschonden onder Nederlandse voorwaarden”, zegt Oerlemans. „Maar straffen voor buitenlandse verdachten zijn misschien wel heel anders dan hier.” Burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom wil dat er daarom een speciale commissie komt die de toepassing van de bevoegdheden controleert, juist als er niet bij een Nederlandse rechter wordt getoetst.