Op tv is oudere óf incapabel óf extreem gelukkig

Beeldvorming

Hoe komen groepen mensen over in de media? Vandaag: ouderen. „Ouderdom bij vrouwen wordt negatiever gezien dan bij mannen.”

Uit een reclamespotje van autoverhuurbedrijf Sixt: oma mag in de skibox mee op vakantie. Beeld YouTube

Een gezin gaat op skivakantie en stopt onderweg bij een tankstation voor koffie. „Wil oma niks?”, vraagt de jongste. Oeps, oma vergeten. Terug naar de auto, skibox open. Daar ligt oma, met puzzelboekje.

Deze reclame voor autoverhuurbedrijf Sixt lijkt onschadelijk. Toch versterkt de commercial het beeld van de weerloze oudere, die incapabel is en om wie je kunt lachen. Terwijl er inmiddels 3,2 miljoen 65-plussers in Nederland wonen, bijna 20 procent van de bevolking. Daar moet meer over te vertellen zijn.

De reclame van Sixt:

Beeldvorming van ouderen is vooral negatief, blijkt uit internationaal onderzoek: ze worden neergezet als onproductief, zwak en eenzaam. Mensen in verval, afhankelijk van medische zorg. Daarnaast, in mindere mate, zien we een tegenovergesteld beeld: de oudere als golden ager. Een fitte, rijke senior, die nog wat van de wereld ziet.

Tot voor kort zag je vooral dit zwart-witbeeld, zegt Jolanda Lindenberg van de Leyden Academy on Vitality and Ageing, die onderzoek doet naar beeldvorming over ouderen. Vooral oudere vrouwen komen daar slecht vanaf. Zij zijn minder vaak op tv dan oudere mannen en lijken eenzijdiger. Een verklaring daarvoor is de ‘dubbele verouderings-standaard’, zegt Lindenberg. Ouderdom bij vrouwen wordt negatiever gezien dan bij mannen. De oudere man komt vaak in beeld als actieve vrijwilliger, zijn grijze haar staat voor wijsheid. Vrouwen scoren alleen hoger als het om verzorgende eigenschappen gaat. „Het beeld van de oudere vrouw als verzorgende grootmoeder is hardnekkig.”

De verzorgende grootmoeder, bij Unox:

Hedy d’Ancona (79), oud-minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur en feministe, vergelijkt de emancipatie van de oudere met die van de vrouw, zoals in haar Socrateslezing afgelopen mei. De vrouw kwam vijftig jaar geleden op televisie zoals dat algemeen acceptabel werd gevonden: als huisvrouw of moeder. Niet als deskundige, in elk geval. Ook ouderen worden in een sociale rol geduwd, zegt d’Ancona: „Als eenzaam en hulpbehoevend. Terwijl nog geen 4 procent van de ouderen in een instelling woont. Pyjamadagen, handen aan het bed: je ziet vooral ellende.”

Lees ook dit opiniestuk van Hedy d’Ancona: Mooi oud worden is niet jong blijven

Opmars van gewone oudere

„Mevrouw d’Ancona komt van een andere planeet”, zegt zanger en presentator Gordon (49). „We mogen ons niet afschermen van de problemen van ouderen.” Hij zet zich met Gerard Joling al drie tv-seizoenen in voor ouderen. Ze proberen bijvoorbeeld van een AOW-uitkering rond te komen (Geer & Goor: Effe geen cent te makken) of ze laten wensen van eenzame ouderen in vervulling gaan (Geer & Goor: Waarheen, waarvoor?). Komend najaar gaan ze tehuizen voor ouderen opknappen (Geer & Goor: Stevig Gebouwd). In Waarheen, waarvoor gingen ze onder meer met ouderen het nachtleven van Ibiza beleven. „Niet ons sterkste seizoen”, geeft hij toe. „Daar heb ik spijt van. We trokken mensen uit hun comfortzone om ze daarna terug te laten keren naar hun oude leven. Maar ze moeten iets overhouden aan het programma.”

De verzorgende grootmoeder, bij Mediamarkt:

Wel zette Gordon volgens zichzelf een trend met ouderenprogramma’s. Zo reisde SBS met ouderen in De wereld rond met 80-jarigen en laat de KRO-NCRV hen komend seizoen daten in Hotel Romantiek.

Onderzoekster Lindenberg ziet inderdaad dat naast de incapabele bejaarde en de levensgenieter ook de ‘gewone’ oudere vaker een plek krijgt. Ook is er sinds de vorige eeuw Omroep MAX, „dé omroep voor 50-plussers”. Jan Slagter richtte die in 2002 op, omdat hij vond dat alles te snel ging op tv, alleen om jongeren te bereiken. De geschiedenis herhaalt zich nu weer, zegt Slagter. „Door de drang van de NPO jongeren te bereiken, jaagt ze trouwe kijkers weg.” Muziek onder gesproken woord, onrustig camerawerk of gevloek: MAX zal zich er nooit aan branden. Het ledenaantal van MAX stijgt het snelst van alle omroepen en bedraagt nu 355.000 – vergelijkbaar met dat van de traditionele, inmiddels gefuseerde omroepen.

Cor Sluijters (80), lid van het lezerspanel van het ledenblad van seniorenorganisatie KBO-PCOB, vindt programma’s van MAX geslaagd. Op het journaal ziet hij alleen „rampberichten” over ouderen: pensioen wordt gekort, eenzame man ligt al jaren dood in zijn huis. „De positieve dingen moeten van MAX komen.”

„De vergrijzing is een zegen voor Nederland!”, zegt Jan Slager. „Je moet laten zien dat je als oudere nog midden in de samenleving staat, ertoe doet.” Vóór MAX werden ouderen niet serieus genomen, vindt Slagter. „Ze werden neergezet als rare mensen”. Volgens Sluijters bedient MAX zowel ouderen „die iets gaan doen van hun centjes”, zoals in Droomhuis Gezocht, als ouderen die „ diep in de put zitten”, zoals in MAX Maakt Mogelijk. Maar: „Ouderen vallen in meer dan twee groepen uiteen.”

Marleen van Helden (78), in hetzelfde lezerspanel, komt het beeld „te rooskleurig” voor. Ze ziet vooral de eerste groep: hoogopgeleiden met geld. De redzamen. Toen ze wethouder was in het Brabantse Eersel zag ze hoeveel ouderen schulden hadden. “Mensen die niet eens de contributie kunnen betalen. Die komen weinig naar voren.” Haar kan je in elk geval niet vastpinnen op één omroep. Ze kijkt natuurdocumentaires bij de EO, en vindt Buitenhof (VPRO) prachtig.

Waarom moeten ouderenprogramma’s bij één omroep, vraagt Hedy d’Ancona zich af. „Ik ben tegen ophokken.” Het drijft ouderen bijeen, net als bij de politieke partij 50Plus, vindt ze. „Abnormaal en niet democratisch. Het gaat niet om het etaleren van je eigen belang.”

Ze is tegen een ouderenpartij, benadrukt ze, net als ze tegen een vrouwenpartij zou zijn. „Er is alleen één verschil tussen MAX en 50Plus: MAX is succesvol. Het levert interessante programma’s op.” Ze noemt de serie Dokter Deen. „Over een oudere vrouw, die ook nog eens dokter is.”

Emancipatie van ouderen hangt samen met een diverse beeldvorming van ouderen. Maar ouderen worden in de media amper aangemoedigd zich te ontplooien of over hun eigen leven te beslissen, zegt d’Ancona. „De wens om je te ontplooien is niet alleen voorbehouden aan jonge mensen.”

Lees ook het opiniestuk van universitair docent Hanne Laceulle: Kijk anders naar oude mensen: ze groeien nog

Het zou helpen als leeftijdsgenoten meer op tv te zien waren, waarmee ouderen zich kunnen identificeren, zegt iedereen. “Ik heb soms het gevoel alsof het nieuws me wordt uitgelegd door kinderen”, zegt d’Ancona. Gordon: “We hebben veel sterren op televisie afgedankt.”