Commentaar

Polen lapt de waarden van de EU aan zijn laars

Onafhankelijke rechtspraak

De Europese Unie is meer dan een markt met een munt, de Unie wil uitdrukkelijk óók een waardengemeenschap zijn. Het EU-Verdrag geeft voor het gemak een lijstje gezamenlijke uitgangspunten: „De waarden waarop de Unie berust”, zo begint artikel 2, „zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten […]”. De Europese Commissie in Brussel moet erop toezien dat de lidstaten die waarden respecteren.

De Poolse regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) maakt Europese beginselen sinds 2015 ondergeschikt aan haar streven zo veel mogelijk macht te verwerven. Dezer dagen probeert ze met een aantal wetswijzigingen de greep van de politiek op de rechterlijke macht te vergroten.

De Poolse Nationale Raad voor de Rechtspraak, een college van 25 rechters en politici dat rechters benoemt en waakt over ethische regels, moet gereorganiseerd worden. Nu worden de rechters in de Raad benoemd door collega-magistraten. De PiS wil de vijftien rechters laten benoemen door het parlement. Ook wil de partij de rechters van het Hooggerechtshof (vergelijkbaar met de Hoge Raad in Nederland) vervangen en de president daar een rol in geven. Eerder kreeg de minister van Justitie de bevoegdheid voorzitters van rechtbanken te benoemen en te ontslaan. Vorig jaar werd al eens getornd aan de onafhankelijkheid van het Constitutionele Hof.

De nationaal-conservatieve PiS rechtvaardigt de maatregelen met het argument dat de huidige Poolse rechtspraak partijdig, corrupt en inefficiënt is. Ook zou, bijna dertig jaar na de val het communisme, de invloed van communistische rechters te groot zijn.

De pogingen van de politiek haar greep op de rechtspraak te vergroten heeft tot een storm aan protest geleid, binnen Polen en daarbuiten. De oppositie demonstreert met regelmaat voor het Poolse parlement. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) hekelde de maatregelen, evenals de Europese koepel van Raden voor de Rechtspraak (ENJC). De maatregelen leiden onherroepelijk tot erosie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, stelden de Europese rechters.

De Europese Commissie heeft dan ook terecht de Poolse initiatieven in niet mis te verstane termen bekritiseerd. Eurocommissaris Timmermans schuwde daarbij niet te dreigen met het zwaarste wapen: de lidstaten op basis van artikel 7 van het EU-Verdrag verzoeken om Polen tijdelijk het stemrecht te ontnemen.

Timmermans probeert de PiS al geruime tijd op andere gedachten te brengen. Vorig jaar maakte hij al eens een ‘rule of law-procedure’ tegen Polen aanhangig uit bezorgdheid over politiek gemotiveerde benoemingen bij het Constitutionele Hof. Ook tegen de nieuwe maatregelen zal Timmermans op deze wijze protest aantekenen. Brussel heeft tot nu toe de dialoog gezocht met Warschau, maar veel fiducie heeft Timmermans daar begrijpelijkerwijs niet meer in.

Uiteraard heeft elke soevereine staat veel armslag bij de inrichting van de eigen samenleving en mag niet vergeten worden dat de PiS-regering democratisch gekozen is. Maar in de Europese Unie is democratie méér dan eens in de vier jaar naar de stembus gaan. Door lid te worden van de EU komt Polen niet alleen in aanmerking voor Europese subsidies, maar heeft het land zich ook gecommitteerd aan de waarden van de EU, inclusief een onafhankelijke rechtspraak. De Commissie verdient alle steun bij pogingen om Polen van die verplichting te doordringen.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.