Is Polen nog een rechtsstaat?

Polen

Polen en de EU botsen over de Poolse rechtsstaat . Brussel zegt dat de regering in Warschau de rechterlijke onafhankelijkheid om zeep helpt. Vijf vragen over de crisis.

Jacek Turczyk/EPA

Wat is er aan de hand in Polen?

Sinds haar aantreden in 2015 is de Poolse regeringspartij PiS bezig de rechtspraak onder controle te brengen. Afgelopen donderdag ging het parlement, de Sejm, nog een stapje verder. Het keurde een wet goed waarmee PiS controle krijgt over de benoeming van de rechters van het Hooggerechtshof. De wet werd in aangepaste vorm aangenomen, nadat president Duda bezwaren had geuit. De Senaat moet de wet nog goedkeuren, waarna die door president Duda ondertekend moet worden.

Vorige week besliste het parlement dat het voortaan zelf de vijftien rechters van de Raad voor de Rechtspraak (KRS) – een college van 25 rechters en politici dat rechters benoemt en waakt over ethische regels – mag aanwijzen. Bovendien kreeg minister van Justitie Ziobro, tevens chef van het Openbaar Ministerie, de bevoegdheid om voorzitters van rechtbanken te ontslaan en benoemen. Critici, waaronder de Poolse oppositie en de Europese Commissie, menen dat de reeks maatregelen de onafhankelijkheid van de rechtspraak en daarmee de scheiding der machten in gevaar brengt.

Waarom doet de PiS dit?

PiS-voorzitter Jaroslaw Kaczynski, een uitgesproken anticommunist, verdedigt de maatregelen met de stelling dat de rechterlijke macht in Polen wordt bevolkt door ‘linkse elites’ die slechts hun eigen belangen behartigen en politieke beslissingen nemen. Nog altijd zouden oud-communisten in Polen de dienst uitmaken – een argument dat critici terzijde w schuiven. Het klopt weliswaar dat communistische rechters na 1989 niet goed zijn onderzocht, maar de PiS-hervormingen zijn volgens critici ongrondwettelijk en gedreven door machtswellust.

Kaczynski krijgt daarbij niet alleen steun van de Sejm, president Duda en premier Szydlo, maar ook van veel Polen die het juridische systeem wantrouwen. Desondanks gingen tienduizenden Polen de afgelopen dagen de straat op om te protesteren tegen de wetswijzigingen.

Waarom is er zoveel kritiek op de hervormingen?

Jarenlang werd Polen gezien als voorbeeld van succesvolle democratisering en Europese integratie. Met de verkiezing van PiS in 2015 lijkt Polen juist af te drijven van de Europese democratische waarden, waar de scheiding der machten een belangrijke plaats inneemt. Zo waarschuwde de Europese koepel van Raden voor de Rechtspraak (ENJC) dat de hervormingen in Polen zullen leiden tot erosie van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Ook Brussel is bezorgd, maar slaagt er vooralsnog niet in de Poolse regering op andere gedachten te brengen. Premier Szydlo zei vrijdag dat de regering „niet zal toegeven aan de druk” vanuit binnen- en buitenland.

Hoe reageert Brussel?

In de hoop te voorkomen dat het Poolse parlement de omstreden wet zou goedkeuren, liet eurocommissaris Frans Timmermans woendag ferme taal horen. Hij dreigde de al lopende ‘rule of law-procedure’ tegen Polen, vanwege politiek getinte benoemingen bij het Constitutionele Hof, uit te breiden vanwege de voorgenomen wijzigingen in de benoeming van rechters bij het Hooggerechtshof.

De rule of law-procedure begint met het sturen van brieven, maar kan resulteren in het inroepen van artikel 7 van het EU-verdrag. Dat zou betekenen dat de Europese Commissie aan de lidstaten vraagt Polen het stemrecht in de Europese Raad, waar alle belangrijke beslissingen worden genomen, te ontnemen. Volgende week besluit de Commissie of de rule of law procedure inderdaad wordt uitgebreid.

Ook overweegt de Commissie volgens Timmermans om inbreukprocedures tegen Polen te beginnen. Rechters van het Europees Hof van Justitie toetsen dan of Polen met de nieuwe wetgeving het EU-verdrag schendt. Dit kan resulteren in boetes die oplopen tot 300.000 euro per dag.

Europees ‘president’ Donald Tusk, voormalig Pools premier en fervent criticus van de PiS, vroeg donderdag in een openbare verklaring om een ontmoeting met de Poolse president Duda. Volgens Tusk voeren de ontwikkelingen in Polen het land „achterwaarts en oostwaarts”. Duda ging niet in op de uitnodiging. Zijn medewerker liet weten dat Tusk in Brussel juist het Poolse standpunt zou moeten uitdragen.

Hoe groot is de kans dat Polen zijn stemrecht in de Europese Raad verliest?

Niet groot, want zo’n beslissing moet unaniem worden genomen. Hongarije spreekt tot nu toe in deze kwestie steun uit voor Polen.

Wat wel kan, is dat de Europese Raad Polen veroordeelt. Voor een dergelijke veroordeling is een viervijfde meerderheid nodig en dat lijkt haalbaar.

Praktische consequenties heeft een dergelijke veroordeling niet voor Polen, maar politiek gezien zou het een vergaande stap zijn. Als Hongarije en mogelijk andere Oost-Europese lidstaten zich uiteindelijk aan de zijde van Polen scharen, zou het tot een verder schisma tussen oost en west in de Europese Unie kunnen leiden.