‘Trump is een sloopkogel’

Naomi Klein

Ze schreef een kritiek op Trump en zijn partij. „Alles wat hij doet heeft tot doel het Trump-merk vooruit te helpen.”

Illustratie Enkeling

Is Donald Trump de gedroomde vijand van Naomi Klein? Je kunt de zakenman/president van de VS zien als de verpersoonlijking van ongeremd kapitalisme. Dat maakt hem meteen tot de culminatie van alles waar de Canadese onderzoeksjournaliste en linkse activiste Naomi Klein (47) ooit over, of beter tegen, schreef.

Op kantoor bij haar uitgever in Londen, lacht Naomi Klein hartelijk om de suggestie. „Nou, ik zou best buiten hem kunnen. En de wereld ook.”

In een paar maanden schreef ze No Is Not Enough. Defeating the New Shock Politics. Het boek is een kritiek op Trump, maar vooral een scherpe, gecondenseerde kritiek op de partij waarvan hij het boegbeeld is.

„Ik heb mijn uiterste best gedaan om om Trump héén te schrijven”, zegt Klein monter. „Deel van het probleem is dat Trump zelf zo’n extreme en daardoor entertainende figuur is. Dat leidt enorm af van zijn agenda. En ik wilde Trump in context plaatsen. Hij is namelijk helemaal geen politieke buitenstaander. Hij is bij uitstek het product, de belichaming en het instrument van de dominante politieke ideologie van de afgelopen decennia: het neoliberalisme. Ik dacht dat ik voor zo’n boek wel wat gereedschap in mijn kist had.”

Naomi Klein, wier Amerikaanse ouders ten tijde van de Vietnamoorlog naar Canada uitweken, werd beroemd met haar filippica’s tegen datzelfde neoliberalisme. Ze debuteerde in 1999 met No Logo, over hoe grote merken met pasklare merkidentiteiten de publieke ruimte en de menselijke geest pogen te koloniseren. Nu is er Trump, die zijn naam overal ter wereld op torens laat plakken en wiens boodschap, ook als president, zich tot Trump-promotie lijkt te beperken.

De regering van Trump is een laissez-faire alumniclub van de bank Goldman Sachs.

„De Trumps zijn wat ik toen voor onmogelijk hield: een menselijk megamerk,” zegt Klein. „Ze probeerden steeds zo veel mogelijk in de spotlights te staan, als belichaming van hun luxe-merk. Nu doen ze dat als First Family. Trump is niet eens in staat onderscheid te maken tussen het presidentschap en de rest van zijn ondernemingen. Alles wat hij doet heeft tot doel het Trump-merk vooruit te helpen.”

In haar volgende, belangrijkste boek, The Shock Doctrine (2007), beschrijft Klein hoe landen na een revolutie of ramp vaak – in haar ogen gedwongen door de internationale norm van marktdiscipline – overgingen tot de neoliberale herstructurering van kleine overheden, minimale sociale voorzieningen en zo veel mogelijk speelruimte voor grote bedrijven. Trefzeker wees ze de gevolgen aan van dit ‘rampenkapitalisme’: de uitholling van de democratie, het marginaliseren van bevolkingsgroepen – menselijk surplus dat voor een goed functionerende economie niet langer nodig is –, de gapende kloof tussen arm en rijk.

In No is not enough analyseert Naomi Klein op indrukwekkende wijze hoe het zover heeft kunnen komen dat Trump in het Witte Huis is beland. Lees ook de recensie: Op zoek naar de betrokken meerderheid

Trump, zegt Klein, is niet alleen een wandelend megamerk, hij heeft zich ook ontpopt tot levende shockdoctrine. „Trump is gekozen na een campagne van economisch protectionisme, maar heeft na de verkiezingen economisch gezien alles uit het raam gegooid wat hij zijn kiezers heeft beloofd. Het rampenkapitalisme zit in zijn regering in de persoon van strateeg Steve Bannon, die zelf gezegd heeft wat zijn doel is: de deconstructie van de overheid. Trump is de sloopkogel van radicale Republikeinen. Zijn regering is een laissez-faire alumniclub van de bank Goldman Sachs. Dankzij hem kunnen ze hun dereguleringsagenda erdoor drukken en de Amerikaanse democratie ontmantelen. Zijn kiezers hebben dit nog steeds niet door, omdat Trump zich zo onpolitiek gedraagt.”

Het gaat ze anders niet goed af, getuige het mislukken van hun zorgwet.

„Het is een vergissing om dat te denken. Op het gebied van wetgeving wordt er gestunteld. Maar achter de schermen worden grote brokken regelgeving gewoon afgeschaft of niet langer uitgevoerd. Veel van Trumps ministers zijn uit op de vernietiging van het ministerie dat ze leiden – Betsy DeVos is tegen openbaar onderwijs, Scott Pruitt, het hoofd van het Environmental Protection Agency, is een klimaatontkenner. Wat Pruitt aan milieubescherming heeft geschrapt, of hoe minister van Buitenlandse Zaken Rex Tillerson gedwongen wordt het ministerie van Buitenlandse Zaken af te breken – in elke normale regering zou het dagelijks groot nieuws zijn. Nu is het dat niet, dankzij Trump, de ideale vierentwintiguursafleidingsmachine.”

Maar hoelang blijft hij dat nog? Zouden de Republikeinen niet veel effectiever zijn met vicepresident Mike Pence aan het roer? Zonder de permanente ophef over Rusland?

„Zodra Trump voor de Republikeinen niet meer nuttig is, of schadelijk wordt, gooien ze hem onder de bus. Bijvoorbeeld als blijkt dat hij inderdaad in de zak van de Russen zit. Maar dat kan nog een tijd duren, want het is Trump die de Republikeinen alles gegeven heeft; het presidentschap, beide kamers van het Congres en een meerderheid in het Hooggerechtshof. Pence zit op één lijn met het Congres, maar hij heeft nauwelijks aanhang onder de kiezers. Hij zou de breuk tussen de Republikeinse zakenelite en de kiezers compleet maken.”

Het neoliberalisme waart nog door de wereld als een zombie-ideologie.

U gaat er in uw boek vanuit dat kiezers in de VS, maar ook in Europa, zich door xenofobe praatjes van rechtse populisten laten afleiden van hun wezenlijke belang: economische herverdeling. Acht u angst voor migratie, angst voor verlies van culturele eigenheid niet legitiem?

„Rechts heeft xenofobie nu nodig, omdat duidelijk is dat deregulering niet werkt. Hypernationalisch rechts moet het ideologisch vacuüm vullen, omdat kiezers niet meer geloven dat de markt ze gaat redden. Het neoliberalisme is een zombie-ideologie. Het waart nog door de wereld, maar niemand gelooft er meer in. Geef toe – je hoort weinig meer over het economisch hoogtij dat alle bootjes op zal tillen, of over de markt als panacee voor alle sociale problemen.”

„Trump voerde een racistische campagne, maar kijk hoe de Trump-kiezer reageert als hij doorkrijgt dat zijn zorgverzekering op het spel staat. Ik ben ervan overtuigd dat een sterke boodschap van herverdeling met bijbehorende politiek veel racisme uiteindelijk kan ondervangen.”

Nu ze in Londen is, is Klein gaan kijken bij de verkoolde Grenfell Tower. „Het was vreselijk – een plaats delict. Als die brand geen systeemfalen is, dan weet ik het niet meer. Grenfell Tower echoot beruchte branden als die in de Rana Plazafabriek in Bangladesh in 2013 en de Triangle Shirtwaist-brand in New York in 1911 – keer op keer blijkt dat de markt er niet in slaagt mensen voldoende te beschermen.”

Waarom lukt het links dan niet om afdoende terrein terug te winnen?

„Maar dat is niet waar! Voor de eerste keer in mijn volwassen leven tekent zich een internationale progressieve agenda af, van herverdeling van welvaart en het tegengaan van klimaatverandering, die zowel in het Verenigd Koninkrijk als in de VS heel dicht bij een overwinning kwam. Dat Bernie Sanders in de VS zover kwam, was echt verrassend, en bijzonder hoopvol. Maar Sanders heeft lang niet genoeg werk gemaakt van het verbinden van economische ongelijkheid aan kwesties als rassenongelijkheid en seksisme. Hij had veel meer moeten doen om minderheden de hand te reiken.”

Rechts heeft xenofobie nu nodig, omdat duidelijk is dat deregulering niet werkt.

Zelf zit Klein niet stil als het om die linkse agenda gaat. Ze gaf haar officiële steun aan Sanders, en deelt debatpodia met linkse kopstukken als Jeremy Corbyn en Alexis Tsipras. Links, zegt ze, moet niet alleen veel ambitieuzer worden, maar ook utopischer. „Ja, ik weet hoezeer de mislukte utopische projecten van de twintigste eeuw links nog steeds parten spelen. Maar we zijn nu decennia verder. En we hebben de grenzen van de oppositiecultuur wel zo’n beetje bereikt.”

Met de frase ‘No is not enough’ wil ze uitdagen tot zo’n ander wereldbeeld. „Toen ik The Shock Doctrine schreef, dacht ik dat begríp alleen van de keerzijdes van ongeremd kapitalisme genoeg zou zijn om het te veranderen. Toen kwam de crisis van 2008 en de snoeiharde bezuinigingen en er veranderde niets. Misschien is een van de ingrijpendste gevolgen van het neoliberale tijdperk wel het verlies van verbeeldingskracht, waardoor de status quo een zekere onvermijdelijkheid heeft – precies zoals Margaret Thatcher wenste met haar slogan There is no alternative.”

In die zin, geeft ze toe, heeft Trump toch zijn nut. „Doordat hij zo radicaal is en de dreiging zo groot zie je de interesse in alternatieven en de moed die te benoemen toenemen. Verplegers durven te zeggen dat iedereen een zorgverzekering moet krijgen. Steden en staten laten zich des te meer voorstaan op hun inspanningen voor het klimaat, voor bescherming van migranten, en voor een fatsoenlijk minimumloon.”

Hoe doen de Democraten het als het om visie en vergezichten gaat?

„Helemaal niet goed. Rusland zuigt 90 procent van hun energie op. Nog steeds vermijden ze de discussie waardóór ze verkiezingen verliezen. Als het door inmenging van de Russen komt, hoeven ze dat niet te doen: dan ligt het niet aan hen. Het partijkader heeft nog steeds de illusie dat ze met een gematigde, centristische koers kunnen winnen. Maar ook uit de verloren nagekomen Congresverkiezingen in Georgia bleek laatst weer: na acht jaar Obama trekken Democraten met zo’n centristische boodschap onvoldoende kiezers. Winnen gaat alleen lukken met een heldere koers die primair op economische herverdeling is gericht. Elizabeth Warren en Bernie Sanders en de linker vleugel van de partij moeten de machtsstrijd in de Democratische partij zien als wat die is: een grondoorlog die taaie volharding zal vergen. Ze hadden er al mee bezig moeten zijn.”

Geldt ‘Nee is niet genoeg’ ook voor u persoonlijk? U protesteert al twintig jaar non-stop tegen de status quo.

„Ik heb tien jaar geleden de bewuste beslissing genomen om mijn oppositie in balans te brengen met visioenen van zaken die wél werken. Ik heb dus films gemaakt over coöperaties in Argentinië die failliete fabrieken overnamen, en over zonnepanelen. Natuurlijk blijven er veel zaken waar je gewoon voortdurend nee tegen moet roepen: bezuinigingen op zorg en onderwijs, geweld tegen migranten. Maar je moet wel zorgen dat je niet in oppositie verzuurt.”