Recensie

‘Mijn opa was berucht om zijn temperament’

Wereldwijd wordt het honderdvijftigste geboortejaar herdacht van de Italiaanse dirigent Arturo Toscanini. Zijn kleindochter Emanuela Di Castelbarco herinnert hem als „een wonderlijke man”.

Arturo Toscanini (1867 - 1957) in New York, circa 1945 Foto New York Times /Getty

Het is nog even wachten voor ons gesprek kan beginnen want Coffee moet op schoot. Coffee is het bastaardhondje van de 85-jarige gravin Emanuela di Castelbarco, de kleindochter van Arturo Toscanini, waarschijnlijk de grootste dirigent aller tijden. Toscanini werd honderdvijftig jaar geleden op 25 maart 1867 in Parma geboren en overleed zestig jaar geleden op 16 januari 1957 in New York. Die honderdvijftig jaar zijn de aanzet voor een wereldwijde Toscanini-revival met concerten, exposities en boeken.

De festiviteiten begonnen op 21 maart in het Teatro alla Scala in Milaan, de tempel van Toscanini, met de presentatie van het fotoboek van Marco Capra: Toscanini. The Maestro: a Life in Pictures. In juni verscheen een nieuwe biografie van Toscanini-biograaf Harvey Sachs: Toscanini: Musician of Conscience en wereldwijd worden er concerten gewijd aan de legendarische maestro.

„Je echtgenoten kies je en je minnaars kies je eventueel ook. Maar je familie kies je niet”, zegt Emanuela terwijl ze Coffee op haar schoot blijft aaien. „Dus in die zin ben ik het niet die Arturo Toscanini als grootvader gekozen heeft. Maar natuurlijk heeft hij zijn stempel gedrukt op mijn bestaan. Naast zijn muzikale talent was hij iemand met een enorm gevoel voor moraal. Die bleek uit alle keuzes die hij maakte in zijn leven. Toscanini was een anti-fascist. Bij de Bayreuther Festspiele in Bayreuth was hij altijd dé grote Wagner-dirigent. In 1933 kondigde hij aan niet meer in Bayreuth te zullen dirigeren omdat ‘Wagner in Bayreuth gedegradeerd wordt door propagandisten van Hitler’.”

De familie Wagner, die goed bevriend was met Hitler, was erg geschokt. Hitler, die net Rijkskanselier was geworden, schreef toen hoogstpersoonlijk aan Toscanini: ‘Lieber Herr Toscanini,…’ met het verzoek het Festival in Bayreuth weer te komen leiden. Ook omdat de oren van de Rijkskanselier nog nooit een uitvoering van Toscanini hadden mogen horen.

Toscanini schreef beleefd terug, maar zonder toezeggingen te doen en hij is nooit meer teruggegaan naar Bayreuth. Ook met Mussolini in Italië was het water en vuur. Mussolini boycotte de anti-fascistische Toscanini waar hij maar kon en nam hem zelfs zijn paspoort af. In 1938 keerde Toscanini Italië definitief de rug toe en vertrok naar New York, waar hij bleef tot 1946.

Zoon van een kleermaker

Arturo Toscanini werd als zoon van een kleermaker geboren in Parma. Hij begon als jonge cellist in een orkest. Toen tijdens een tournee in Brazilië de dirigent van dat orkest wegens ziekte uitviel klom de 19-jarige Toscanini op het podium. De opera Aida van Giuseppe Verdi die hij daar toen dirigeerde was het startpunt van een carrière die in de 68 jaar daarop de hele muzikale wereld zou gaan omvatten en gaan bepalen. Van het Teatro alla Scala in Milaan tot de aan Wagner gewijde Bayreuther Festspiele in Bayreuth, en van Tel Aviv tot aan Carnegie Hall in New York.

„Toscanini was een wonderlijke man”, vertelt Emanuela. „Vol tegenstellingen ook. Als opa was hij altijd bereid om met je in de tuin te spelen. Hij was een beetje verlegen maar ook heel geestig. Echt een grappige opa zoals iedereen die wel zou willen hebben. Als dirigent bestudeerde hij de partituren als een soort wetenschapper. Geen enkel detail ontging hem. Veel componisten zoals Camille Saint-Saëns waren sprakeloos als ze zijn interpretaties van hun composities hoorden. Want of het nou Wagner, Verdi of Beethoven was, hij wist er altijd die subtiele ondertoon van Italiaanse passie in te leggen.”

Was hij als man wat verlegen, als musicus was hij heel zeker van zichzelf, zegt Emanuela. „Hij was in muzikale kringen ook berucht vanwege zijn temperament. Hij kon tijdens repetities het hele orkest uitschelden en opzwepen tot ze speelden zoals hij dat wilde. Tijdens een ruzie met een beroemde sopraan – ik zal even geen namen noemen – riep die sopraan ‘Maar wat denkt u wel maestro? Ik ben een ster!’ Waarop Toscanini op zichzelf wees, zich voorover boog naar haar en zei: ‘Als de zon schittert, zijn de sterren onzichtbaar’.”

Van 1938 tot 1946 verbleef Toscanini in New York. Vooral door de plaatopnames die hij daar maakte met het NBC Symphony Orchestra was zijn muziek tot in de verste uithoeken van de VS op de radio te horen. Iedereen, van de bankdirecteur in Chicago tot de benzinepomphouder in Alaska, wist zo wie Arturo Toscanini was. Na de oorlog heropende hij in 1946 met een grandioos concert in Italië het Teatro alla Scala in Milaan.

14 seconden stilte

Wat was volgens u de mooiste uitvoering van uw grootvader?, vraag ik. Emanuela kijkt glimlachend naar haar hondje, inmiddels ingeslapen op haar schoot. „Ik heb een ruime keus want er zijn zo’n honderd cd’s. Maar ik kan daarbinnen erg pertinent zijn. Weinigen zullen het met me eens zijn. Toscanini was 84 en had besloten niet meer te dirigeren. Het was zijn afscheidsconcert in de Carnegie Hall in New York, 4 april 1954. Allemaal Wagner.

Gedurende de ‘Ouverture and Bacchanale’ uit de opera Tannhäuser zakte ineens het orkest helemaal in en volgden er 14 seconden stilte. Toscanini had een geheugenstoornis en wist het gewoon even niet meer. Hij was altijd de godheid van de perfectie in de muziek geweest. Bij zijn afscheid was dit zo ongeveer de enige imperfectie na 68 jaar carrière. Dat maakte hem ineens zo menselijk. Daarom vind ik het zijn mooiste uitvoering. En daarbij, het publiek in Carnegie Hall was ademloos gedurende die 14 seconden. Want voor Toscanini gold: zelfs binnen de stilte is er altijd muziek.”