Polen holt zijn democratie uit, wat kan de EU doen?

Omstreden wetswijziging

Het Europarlement is diep bezorgd over de democratie in Polen. Eurocommissaris Timmermans zit er bovenop.

Foto Reuters / Jakub Porzycki

De Europese Commissie bezint zich op nieuwe stappen tegen Polen, wegens verdere schendingen van de rechtstaat. Aanleiding is een reeks wetten die de onpartijdigheid en onafhankelijkheid van de rechtsspraak opnieuw zouden aantasten, en rechters de facto onder politieke controle plaatsen.

Brussel begon eerder al een ‘rule of law-procedure’ tegen Polen, wegens politiek getinte benoemingen bij het Constitutionele Hof. Ditmaal stuurt de regering in Warschau aan op ingrijpende personeelswijzigingen bij het Poolse Hooggerechtshof en de Raad voor de Rechtspraak. De kwestie staat deze en volgende week woensdag op de agenda van de wekelijkse vergadering van Eurocommissarissen.

De Commissie kan pas formeel reageren, met een brief, als de wetteksten door president Duda zijn ondertekend. Of hij dat gaat doen is nog niet zeker. Bovendien moeten de tachtig pagina’s aan wetten nog vertaald worden, wat nu gebeurt. In de tussentijd kan eurocommissaris Frans Timmermans (Fundamentele Rechten) wel zijn zorgen uitspreken. Mogelijk gebeurt dat in de komende dagen.

De belangrijkste fracties in het Europees Parlement riepen de Commissie maandag in een brief op snel in actie te komen en een internationaal onafhankelijk onderzoek te gelasten naar de nieuwe wetgeving. Timmermans schreef op 13 juli al een brief aan Warschau, met het verzoek de jongste wetswijzigingen niet door te zetten en een „betekenisvolle dialoog” te beginnen. Het door regeringspartij PiS (Recht en Rechtvaardigheid) gedomineerde Poolse parlement zette dit weekeinde toch door.

Nucleaire optie

In hun brief zeggen de Europarlementariërs dat „het overleven van de democratie” op het spel staat, omdat het Hooggerechtshof onder meer bepaalt of verkiezingen in Polen rechtsgeldig zijn. Mogelijk zijn de wetten ook strijdig met de grondwet, maar door de al eerder doorgedrukte benoemingen bij het Constitutionele Hof kan dit niet meer goed getoetst worden, vreest de Commissie.

Als Polen niet tot inkeer komt, kan het in het uiterste geval zijn EU-stemrecht verliezen, op basis van Artikel 7 uit het EU-verdrag. Omdat dit geldt als de nucleaire optie, kwam de Commissie met een tussenstap: een procedure die draait om dialoog en brieven over en weer. In 2016 werd Polen het eerste EU-land dat hiermee te maken kreeg, inzake het Constitutionele Hof.

In mei schaarde een ruime meerderheid van EU-lidstaten zich achter de Commissie, een opsteker voor Timmermans, die over weinig echte machtsmiddelen beschikt om rechtstatelijke principes af te dwingen. Alleen de lidstaten kunnen artikel 7 inroepen. Eurocommissaris Vera Jourová (Justitie) zei woensdagochtend in een Duitse krant dat Brussel moet overwegen subsidies aan Polen stop te zetten, maar ook dat is iets wat niet zonder instemming van de lidstaten kan.

EU-ministers vergaderen mogelijk weer over de kwestie op 25 september, na de vakantie én na de Duitse verkiezingen. Berlijn zou in aanloop hiernaartoe liever niet al te veel EU-problemen op de agenda hebben.

Behalve de speciale ‘rule of law-procedure’ kan de Commissie ook kiezen voor de klassieke ‘inbreukprocedure’, die kan eindigen voor het Europees Hof van Justitie. Het Hof kan zware boetes opleggen of bepalen dat artikel 7 moet worden ingeroepen. Dit geldt als makkelijker, omdat lidstaten in dat geval niet het laatste woord hebben.