‘Polen lijkt dictatuur te worden’

Omstreden wetswijziging

Een nieuwe wet waarmee rechters worden benoemd, brengt dreigt volgens critici de Poolse rechtsstaat in gevaar te brengen. Onverwachte dwarsligger is president Duda.

Duizenden Polen kwamen zondag bijeen voor het Hooggerechtshof in Warschau. Foto Czarek Sokolowski/AP

„Het gaat hier op een dictatuur lijken”, zegt Monika Frackowiak, districtsrechter in de Poolse stad Poznan. In een rechtsstaat onthouden rechters zich van politieke uitspraken: dat weet Frackowiak ook wel. Maar Polen zal niet lang meer een rechtsstaat blijven, zo waarschuwt ze.

De nationaal-conservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) maakt volgens rechters, de oppositie en een reeks onafhankelijke analisten de Poolse scheiding der machten kapot. De Sejm, het lagerhuis van het Poolse parlement, debatteerde bij het zakken van deze krant woensdagmiddag over een wetsvoorstel om alle leden van het Hooggerechtshof te vervangen.

Invoering van de wet zou het sluitstuk zijn van een reeks wetswijzigingen die samen „voorgoed de positie van de Republiek als rechtsstaat kunnen vernietigen”, schrijven vijf voormalige voorzitters van het grondwettelijke tribunaal in een open brief. Ook de Europese Commissie maakt zich zorgen en bespreekt de kwestie woensdag.

Als het Hooggerechtshof op de schop gaat, kan PiS de controle krijgen over alle onderdelen van de rechtspraak en een loyale juridische elite creëren.

Tribunaal in 2015

Alles begon bij het grondwettelijke tribunaal, eind 2015, waar de partij zelfbenoemde rechters binnenloodste op een wijze die volgens het toenmalige tribunaal ongrondwettig was. Een reden voor de Europese Commissie om een ‘rule of law-procedure’ te beginnen tegen Polen. Vorige week besliste het parlement dat het voortaan zelf magistraten zal selecteren die zetelen in de Raad voor de Rechtspraak, die rechters benoemt. Bovendien kreeg minister van Justitie Zbigniew Ziobro, tevens chef van het Openbaar Ministerie, de bevoegdheid voorzitters van rechtbanken te ontslaan en benoemen.

Rest alleen het Hooggerechtshof, dat verkiezingsuitslagen controleert en zich uitspreekt over andere gevoelige zaken, zoals de wettigheid van de door PiS geregelde benoeming van de nieuwe voorzitter van het grondwettelijke tribunaal.

Onverwachte dwarsligger dinsdag was president Andrzej Duda, een bondgenoot van de regeringspartij. Hij zei de wet over het Hooggerechtshof niet te ondertekenen als het parlement het benodigde stemmenaantal om leden van de Raad voor de Rechtspraak te benoemen, niet optrekt tot drievijfde van de parlementsleden.

Vervelend voor PiS, dat geen drievijfde meerderheid heeft, maar niet onoverkomelijk. Als het Duda ernst is, „moet hij [alle] wetten vetoën”, zei liberaal oppositielid Borys Budka. Potentieel compromis is dat PiS Duda meer invloed geeft over de werking van het Hooggerechtshof.

Het nettoresultaat blijft hetzelfde, meent rechtersvakbond Iustitia: een ongrondwettige politisering van de rechtspraak. Ook vakbondslid Frackowiak ziet nog steeds overal problemen. Zoals het plan om een politiek beïnvloedbare disciplinaire kamer op te richten voor juridische beroepen. Frackowiak: „Ik ben er zeker van dat ik zelf disciplinaire sancties kan verwachten: ik praat openlijk en geef interviews.”

PiS schildert de rechtspraak af als inefficiënte en corrupte kaste, vergeven van partijdigheid en communistische invloeden. Achter corrupte rechters aangaan, „daaraan wil ik als procureur-generaal [chef van het OM, red.] best schuldig zijn”, zei Ziobro dinsdag in het parlement.

Frackowiak noemt de beschuldigingen over communisme schandalig. „Na ’89 bleven slechts enkele uitgesproken politieke rechters over. Dat is inmiddels bijna dertig jaar geleden. Ik ben veertig.” Opvallend: PiS-parlementariër Piotrowicz, voorzitter van de commissie juridische zaken, was zelf een communistisch aanklager.

Verdedigers van pedofielen

Publieke omroep TVP nemen rechters ondertussen flink op de korrel, inclusief een gepensioneerde rechter die in 2006 een worst van 6 zloty [ 1,5 euro, red.] in zijn mouw stak. „Verdedigers van pedofielen en alimentatie-wanbetalers zijn het gezicht van het verzet tegen hervorming van de rechtspraak”, zo omschreef een TVP-programma bekende Polen die het opnamen voor de rechters. Een van hen had eerder de van pedofilie verdachte cineast Roman Polanski verdedigd.

Mensen vertellen me steeds: jullie zijn corrupt. Om vervolgens om informeel advies te vragen over hun eigen rechtszaak

Duizenden anti-regeringsdemonstranten, omringd door een politiecordon, kwamen dinsdagavond samen bij het presidentieel paleis en de Sejm. Maar veel Polen liggen niet wakker van juridische hervormingen. Zij wantrouwen rechters en ergeren zich aan trage procedures, hoewel Poolse rechtbanken vergeleken met andere Europese landen niet veel minder efficiënt zijn. „Als je een rechtszaak verliest, moet de rechter wel steekpenningen aangenomen hebben”, zegt Frackowiak schamper.

„Mensen vertellen me steeds: jullie zijn corrupt. Om vervolgens informeel advies te vragen over hun eigen rechtszaak.”