Cultuur

Interview

Interview

Het meer van Karatsjaj, gelegen naast de Majak-fabriek, geldt als een van de meest vervuilde plekken op aarde.

Foto Aleksandr Kondratuk/Sputnik

Wonen in een nucleair geheim

Milieuvervuiling Rusland

Al twintig jaar strijdt de Russische milieuactiviste Nadezjda Koetepova voor de inwoners van een van de meest vervuilde stukjes aarde: de nucleaire fabrieksstad Ozjorsk.

Van buiten lijkt Ozjorsk een vredig provinciestadje, omgeven door uitgestrekte bossen en een schitterend merengebied. Maar achter die idylle gaat een bizarre werkelijkheid schuil: Ozjorsk is de thuishaven van het nucleaire complex Majak en een van de meest vervuilde gebieden op aarde. Al decennialang worden mensen en dieren in de regio blootgesteld aan hoge doses radioactieve straling.

De Majak-fabriek werd in 1946, in grote haast en met uit Amerika gestolen blauwdrukken, opgetrokken als locatie van het nucleaire programma van de Sovjets. In het diepste geheim werden wetenschappers naar Majak gebracht om het einddoel te realiseren: de ontwikkeling van een Russische atoombom. Ze trouwden, kregen kinderen en het complex groeide uit tot een heuse stad: Ozjorsk, codenaam ‘Stad 40’.

Ozjorsk was in de Sovjet-Unie onderdeel van een reeks zogenaamde ‘gesloten steden’ en op geen enkele kaart te vinden. Bewoners werden in de gaten gehouden, bezoek van buiten was streng verboden. In ruil voor hun zwijgen, genoten de inwoners allerlei privileges. Ozjorsk was mooi en groen, en deed in niets denken aan een nucleair kerkhof in wording. Vanwege de beschikbaarheid van chocolade – een zeldzaamheid in de communistische heilstaat – werden de kinderen ‘sjokoladniki’ genoemd.

In 1957 voltrok zich een ramp: een opslag met vloeibaar radioactief materiaal ontplofte, waarbij een gebied met een straal van 750 kilometer werd besmet. De autoriteiten hielden de omvang van de Kysjtym-ramp, de grootste vóór Tsjernobyl, verborgen. Maar de hoge sterfte onder de bevolking begon al gauw op te vallen.

‘Algemene aandoeningen’

In een Indonesisch restaurant in Den Haag buigt Nadezjda Koetepova zich over een bord Thaise curry. De jurist en activist uit Ozjorsk is even in Nederland om te vertellen over haar strijd voor de rechten van de inwoners van haar stad. Die maakte dat ze in 2015 met haar drie kinderen naar Parijs moest vluchten, nadat Russische staatsmedia een heksenjacht tegen haar waren begonnen.

In rap tempo vertelt Koetepova haar levensverhaal. Wanneer haar dochtertje belt vanuit Parijs, onderbreekt ze de maaltijd en het gesprek en fluistert ze een Russisch slaapliedje in de hoorn.

„Ons gezin heeft veel meegemaakt sinds onze vlucht uit Rusland. De kinderen beginnen nu pas te wennen.”

Nadezjda Koetepova in Den Haag voor het Movies that Matter festival waar een documentaire over haar werd vertoond. Foto Eelkje Colmjon

Als kind dacht Koetepova dat alle steden gesloten waren. Van haar moeder kreeg ze te horen dat zij uitverkoren waren en een belangrijke taak vervulden voor het moederland. De kinderen, die soms op schoolreisje mochten, werd op het hart gedrukt hun afkomst voor vreemden te verzwijgen. Dat de Majak-fabriek, de trots van de stad, zoveel mensen ziek maakte, daar werd niet over gesproken.

Over de lokale bevolking in de dorpen rond Ozjorsk werd verteld dat ze te veel dronken, dat ze daarom monsters baarden. „Mijn moeder had een vriendin die in het mortuarium werkte. Als kind speelde ik met de glazen plaatjes waarin ze de biopten van zieke fabrieksarbeiders bewaarde. Wist ik veel.”

In 1985 overleed Koetepova’s vader op 47-jarige leeftijd aan darmkanker. Net als haar oma, die ook vroeg was overleden, had hij tijdens de ramp van 1957 als ‘liquidator’ gewerkt: iemand die radioactief afval opruimt. „In een Moskouse kliniek werden zijn darmen verwijderd, verder ging de behandeling niet. Omdat de oorzaak van de kanker staatsgeheim was, kreeg zijn ziekte het label ‘algemene aandoening’.”

In plaats van in de fabriek te gaan werken, zoals de meeste mensen in Ozjorsk, ging zijn enige dochter rechten studeren. Tijdens een conferentie waar een nucleair expert vertelde over de werkelijkheid achter Majak, zag Koetepova het licht.

„De schellen vielen me van de ogen, ik kon niet geloven dat alles wat ik te horen had gekregen leugens waren geweest.”

Koetepova begon zich te verdiepen in Majak en richtte in 2000 ‘Planeet van Hoop’ op, een organisatie die stralingsslachtoffers bijstaat in hun strijd om compensatie. Ook haar eigen moeder klopte aan. Als weduwe had ze recht op compensatie vanwege de voortijdige dood van haar man. Na twee jaar procederen wonnen ze de zaak. „Mijn moeder was dolgelukkig, ook al kreeg ze omgerekend maar 92 roebel (2 euro). Maar de fabriek ging in beroep, zelfs die miezerige compensatie gunden ze haar niet.”

Helden

Ondanks de gezondheidsrisico’s is Majak nog altijd populair bij de bevolking. „De fabriek zorgt voor opwaartse migratie, het is voor velen de enige kans op een carrière.” Dat tegenover die carrière mogelijk een kort leven staat, leken ze niet te beseffen. „Net als in de Sovjetdagen hebben de mensen van Ozjorsk nog altijd het gevoel uitverkoren te zijn. Vanaf de crèche wordt ze ingepeperd dat ze helden zijn.”

Haar werk maakte Koetepova tot paria. Mensen vonden dat ze hun bestaan afpakte. Toen ze haar tweede man ontmoette, een ingenieur bij Majak, kreeg hij de geheime dienst op bezoek, die hem waarschuwde voor zijn aanstaande. Het stel kreeg drie kinderen, maar het huwelijk kwam al snel onder druk te staan. „Hij zag mijn werk als een bedreiging. Overdag streed ik tegen de autoriteiten, ’s avonds ruziede ik met mijn man. Het was niet uit te houden.” Het huwelijk strandde.

In 40 jaar tijd zou Majak vier keer zoveel radioactief afval hebben gedumpt in de omliggende regio als vrijkwam bij de ramp in Tsjernobyl in 1986, al hebben de autoriteiten dit altijd ontkend. Het meer van Karatsjaj, gelegen naast de fabriek, geldt als een van de meest vervuilde plekken op aarde. Toch zwemmen kinderen en vee ’s zomers in de besmette rivieren en verbouwen de mensen hun groente op het land.

Pas wanneer ze ziek worden, kloppen de mensen bij Koetepova aan en ontdekken ze hoe taai de strijd om erkenning is. De autoriteiten doen er alles aan om schadevergoedingen te omzeilen. Koetepova:

„Tsjernobyl, Fukushima en andere nucleaire rampgebieden kennen wetgeving die slachtoffers recht geeft op compensatie. Rusland daarentegen probeert koste wat kost claims te omzeilen. De laatste directeur van Majak zei me eens: ‘Koetepova, u bent als een waakhond. Door u moeten wij zorgvuldig zijn.’ De elite van de stad laat zijn kinderen elders studeren. Niemand wil ziek nageslacht.”

Zie hier de trailer van de documentaire City 40 over Ozjorsk en Nadezjda Koetepova:

Ook Koetepova’s gezin kampt met mysterieuze gezondheidsproblemen. Haar zoon kreeg op tweejarige leeftijd een ernstige huidziekte. „De artsen onderzochten hem, maar het bleek geen allergie. Mogelijk heeft het maken met het feit dat zijn vader en opa in de reactor werkten.” Ze slaat haar ogen ten hemel: „Stel je voor dat mijn zoon trouwt met een meisje uit Ozjorsk, wat voor kleinkinderen zal ik dan hebben?!”

Hoewel de schade vanwege de geheimzinnigheid moeilijk aantoonbaar is, is Koetepova ervan overtuigd dat de hoge sterftecijfers in Ozjorsk het gevolg zijn van de fabriek, waar tegenwoordig chemische stoffen voor de cosmetica-industrie worden geproduceerd. De gevolgen van de straling worden volgens Koetepova soms pas generaties later zichtbaar.

De dood van de zesjarige Regina Chasanova in 2011 aan leverkanker was een omslagpunt. Canadese journalisten doken in de zaak en ontdekten dat de oma van het meisje als ‘liquidator’ het kernafval van de explosie in 1957 had opgeruimd. Een raad van experts stelde tijdens de rechtszaak vast dat de kanker was veroorzaakt door een geërfde genmutatie. Koetepova stond de ouders van het meisje bij, maar compensatie werd geweigerd.

„Volgens de autoriteiten konden ze als de derde generatie slachtoffers geen aanspraak maken op compensatie, in hun logica is het leed in 1957 al geleden. Het is Kafka ten top.”

De zaak bracht Koetepova pas echt in de problemen. Geheim agenten kwamen aan de deur en zelfs op de school van haar kinderen. De heksenjacht culmineerde in een item van de Russische staatstelevisie waarin Koetepova een westerse spion werd genoemd die namens de VS industriële geheimen probeerde te stelen. Ze besloot met haar kinderen te vluchten en belandde in Frankrijk.

Bedreigingen ontvangt Koetepova nog steeds. Pro-Kremlin-sites doen alsof ze in Parijs de bloemetjes buitenzet. Een terugkeer naar Siberië zit er voorlopig niet in. „Toch zie ik mijn verblijf in Parijs als tijdelijk. Ik mis het om rechtbanken af te lopen en de rechters op hun nummer te zetten.”