Opinie

Ontleed kostbare ICT-mislukking zoals een vliegtuigongeluk

Falen mag, óók bij kostbare ICT-projecten van de overheid. Geen lessen trekken uit mislukkingen is echter onacceptabel, schrijven Paul Iske en anderen. Een pleidooi voor de ‘briljante mislukking’.

Het recente debacle rond de modernisering van de basisregistratie personen, het zogenoemde BRP-project, is er één in een lange rij mislukte ICT-projecten van de overheid. Het is kwalijk dat veel geld schijnbaar ondoelmatig wordt besteed. Maar het is pijnlijker dat de overheid niet in staat lijkt om te leren van haar fouten. Daarom roepen wij op om van deze mislukte ICT-projecten briljante mislukkingen te maken.

Enkele jaren geleden deed de Commissie Elias onderzoek naar de mislukte ICT-projecten bij de overheid. De resultaten veroorzaakten een golf van verontwaardiging in zowel de politiek als daarbuiten: „Zoveel verspilde euro’s belastinggeld! Het moet anders!” De aanbevelingen van de commissie waren erop gericht om mislukkingen te voorkomen. Zo kwam het Bureau ICT Toetsing (BIT) tot stand, dat elk groot en risicovol overheidsproject met een ICT-component onder de loep neemt en aanbevelingen doet om de succeskansen van het project te vergroten. Mede door het advies van het BIT stopt minister Plasterk nu met het BRP-project.

Mislukken mag. Het is echter onacceptabel dat fouten of mislukkingen plaatsvinden zonder dat ervan wordt geleerd.

Wat de Commissie Elias en het BIT niet hebben kunnen voorkomen is dat ook dit project vastliep met een schadepost van 90 miljoen euro. Weer is in bekende valkuilen gestapt: een te hoge complexiteit in relatie tot een behoefte die in de tijd is veranderd en een aanpak die hier te weinig aandacht aan besteedt. Met als gevolg dat niemand meer het overzicht heeft en het project daardoor onbeheersbaar wordt.

Mislukken mag. Het is echter onacceptabel dat fouten of mislukkingen plaatsvinden zonder dat ervan wordt geleerd. Vaak is dit een symptoom van risico-aversie, van faalangst of van niets meer durven ondernemen. Maar ook van: het onvoldoende raadplegen van de professional in het veld, en van een gebrek aan kennis van dat veld bij de managers die leiding geven aan deze professionals en de beleidsmakers die er regels voor verzinnen. Bovenal komt het omdat mislukkingen worden gezien als iets negatiefs, als iets dat zo snel mogelijk vergeten moet worden. Moeten we daar niet eens verandering in brengen?

Onlangs bracht een studiegroep van de overheid het rapport Maak Waar! uit. Dit rapport biedt een eerste stap, een van cultuurverandering: van risicovermijdend naar experimenterend, zonder dat de personen die betrokken zijn bij een mislukking worden geslachtofferd.

Inspiratiebron

Mislukkingen zijn een rijke inspiratiebron: men kan leren hoe een project de volgende keer beter opgezet en uitgevoerd kan worden. Zo kan een falend project opeens een briljante mislukking worden. Een begin kan gemaakt worden met het „ordentelijk” - aldus de minister - stoppen van het BRP-project. Leermomenten moeten optimaal vastgelegd worden en het moet een klimaat creëren waarin een volgende project niet alleen een grotere kans van slagen heeft, maar ook zodanig wordt ingestoken dat wendbaar en met open vizier wordt gewerkt, waarbij stoppen ook een optie is.

We kunnen in dit verband ook leren van andere sectoren, zoals de luchtvaart. Dankzij de totale openheid en grondigheid waarmee vliegtuigongelukken worden geanalyseerd, en de lessen die daaruit getrokken worden, is de luchtvaart in rap tempo uitgegroeid tot de meest veilige transportvorm die we kennen. Alle relevante lessen van een ongeval worden geleerd, geborgd en expliciet gedeeld met de hele sector. Gewenste menselijke, systeem- en/of techniekaanpassingen worden doorgevoerd om herhalingen te voorkomen. Het ligt voor de hand om dit ook voor ICT-projecten te doen.

Laat dus de schadepost van 90 miljoen euro niet in rook opgaan, maar maak er een briljante mislukking van. Op die manier wordt de kans dat het volgende ICT-project bij de overheid slaagt een stuk groter.