Ombudsman

Ombudsman Sjoerd de Jong over de varkensoorlog bij NRC

Lezers willen weten waarom NRC een confronterende foto van een uitgebrande varkensstal verwijderde uit de maandelijkse Fotowedstrijd. Ombudsman Sjoerd de Jong reageert.

Elke dag staan er foto’s in de krant van gruwelijkheden zoals van oorlogen. Wel eens van de World Press Photo gehoord? Dat is ook een fotowedstrijd. Foto’s van gruwelijkheden winnen daar vaak een prijs. De wereld is niet altijd gezellig en stalbranden zijn een realiteit waarbij elk jaar tienduizenden dieren in Nederland op een gruwelijke wijze om het leven komen. Dat de NRC toegeeft aan een lobby van de industrieel-agrarische sector om deze foto’s te verwijderen is ongehoord. Een krant hoort geen censuur toe te passen, maar de waarheid te laten zien in woord én beeld.

Jan Pieter Zoetemeijer,
Rockanje

Dierenleed, altijd een teer punt bij lezers. En: inzet van strijd en activisme.

Rond de NRC Fotowedstrijd, een maandelijkse publiekswedstrijd, ontstond donderdag commotie, omdat een foto van dode varkens na een stalbrand uit de inzendingen zou zijn verwijderd onder druk van veehouders of varkensboeren.

Kamerlid Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) politiseerde de zaak op Twitter:

Wat was er aan de hand?

Allereerst, die maandelijkse NRC Fotowedstrijd is geen redactioneel stuk, het is ook geen journalistiek zoals de World Press Photo. De wedstrijd is een publieksinitiatief van NRC Media met Kamera Express en Nikon, die de prijzen ter beschikking stellen (meestal een camera). De bedoeling is om eigen foto’s van lezers uit het dagelijks leven te laten zien - vandaar de titel ‘Nederland fotografeert’ - rond een wisselend thema. Deze maand was dat ‘Mijn plek’.

Zelfgemaakte foto’s

De procedure is simpel: lezers kunnen een zelfgemaakte foto uploaden en stemmen op foto’s van hun voorkeur. Een vakjury kiest maandelijks een winnaar, die wordt afgedrukt in de krant (dit jaar bestaat die jury uit Natalia Toret, chef fotoredactie NRC, columnist Wilfried de Jong en de fotografen Ilvy Njiokiktjien en Sacha de Boer. Als gastjurylid dient in de maand juli fotograaf Bram Petraeus).

Er is dus geen selectie vooraf. Foto’s kunnen worden verwijderd als die worden beoordeeld als ongeschikt of aanstootgevend. Dat gebeurt niet door de vakjury, maar door de fotoredactie die de wedstrijd begeleidt, eventueel na ruggenspraak met de hoofdredactie. Meestal pas nadat er klachten over een ‘ongepaste’ foto zijn binnengekomen (ook dat kan makkelijk, via de site).

Dat gebeurde nu om te beginnen, op woensdag, met een close-up van de snuit van een varken dat kennelijk in nood verkeerde, met het bijschrift dat dit leed gestopt diende te worden. Op die foto werd veel gestemd, en het beeld was dus een mogelijke winnaar. Waarom werd het verwijderd?

Fotoredacteur Pauke van den Heuvel zegt:

We kijken bij de hoogst scorende foto’s of ze aan de voorwaarden voldoen. Dat was hier niet het geval omdat de close-up niks met het thema ‘mijn plek’ te maken had. Ook stond deze foto er twee keer op, waardoor de foto in elk geval door een van beide inzenders niet zelf gemaakt kon zijn, daardoor leek het alsof er andere belangen meespeelden.

Toen gebeurde er dit. Het begon klachten te regenen over een ándere confronterende varkensfoto met wel een duidelijke plek: de resten van varkens in een uitgebrande stal in het Brabantse Heeswijk-Dinther (dat is het beeld waar Ouwenhand op doelt). Ingezonden door beroepsfotograaf Jack Tummers, die zich onder meer toelegt op dierenwelzijn.

Respectloos

Rode draad in de 77 klachten die binnen twee dagen binnenkwamen, was één woord:

Respectloos!

Voor de boeren én voor de varkens, vonden sommige klagers:

Van een brand met menselijke slachtoffers worden ook geen foto’s openbaar geplaatst.

Maar een opvallend aantal klagers stond dichtbij het boerenbedrijf of de varkenshouderij. Ze toonden zich solidair met de getroffen varkensboer, die sommigen persoonlijk leken te kennen:

Een walgelijke foto van een afgebrande varkensstal. Deze familie heeft daar heel veel leed van en erg traumatisch om mee te maken. Door dit drama zijn ze ook hun kostwinning kwijt. Vreselijk dat iemand dit plaatst.

En ze kwamen verontwaardigd op voor de branche:

Deze foto wordt alleen maar geplaatst om de varkenshouderij in slecht daglicht te plaatsen.

Een aantal richtte de pijlen op de fotograaf persoonlijk:

Dit is geen foto van mijn plek, dit is stemmingmakerij van Jack Tummers. Wat er gebeurd is, is erg genoeg voor zowel de agrariër en zijn gezin.

Voor nostalgische geesten was er gelukkig ook nog deze evergreen:

NRC onwaardig.

Vriendelijke varkentjes

Intussen flitsten er opvallend veel nieuwe foto’s binnen op de site van de Fotowedstrijd van vrolijke, vriendelijke varkentjes waar alles goed mee was.

Kortom, dit was een campagne geworden. Onder de critici van de foto werd die aangewakkerd door Caroline van der Plas, die als pr-medewerker verbonden is aan de Nederlandse Vakbond van Varkenshouders en, toen de foto er al een paar dagen stond, twitterde:

Twitter avatar lientje1967 Caroline vander Plas Huisfotograaf van @PartijvdDieren. Zo ziek zijn ze daar dus. Totaal geen respect. Ook niet voor de dieren. https://t.co/0E4UJWOTFS

Zij was de pr-dame op wier ,,lastercampagne” PvdD-Kamerlid Ouwehand in haar tweets doelde. Dat laster moet dan slaan op de ,,zieke geest” die Van der Plas de ,,huisfotograaf” maar meteen toedichtte.

Tummers zelf zegt, desgevraagd:

Ik ben sympathisant en lid van de partij, maar zeker niet de huisfotograaf. Ik heb één keer een opdracht van ze gehad, jaren geleden op Prinsjesdag, toen de huisfotograaf een keer niet kon.

Hij fotografeert vanuit zijn engagement met dierenwelzijn, zegt hij, maar ziet zijn afgekeurde foto niet als activisme:

Ik vond het juist heel goed passen bij het thema. Dit is de plek waar een varken heeft moeten leven. Ik deed er ook geen oproep bij, het is de realiteit.

Ook intern bij NRC escaleerde de zaak. Na beraad met de hoofdredactie werd donderdagmiddag besloten dan maar alle tot dan toe ingezonden foto’s van varkens te verwijderen. Argument: op deze manier wordt de Fotowedstrijd gekaapt door belangengroepen en activisten, dan wordt het politiek en is er geen lol meer aan. Nee, met journalistieke (zelf)censuur heeft dat niks te maken, was het argument, eerder met een bewaking van de spelregels van de wedstrijd.

Adjunct-hoofdredacteur Stijn Bronzwaer zegt:

We hebben die foto van de uitgebrande stal verwijderd omdat we hem niet vonden passen bij het thema en omdat de fotowedstrijd in het algemeen niet de plek is om politieke of activistische statements te maken.

Actie geslaagd, concludeerden de tegenstanders. Althans, op The Post Online vermeldde Karen Soeters, hoofdredacteur van het diervriendelijke Animals Today, een felicitatie-tweet die aan vijf klagers werd verstuurd nadat Tummmers’ foto was verwijderd:

En de foto is offline. Goed werk allen!

Op haar eigen blog herplaatste Soeters de foto, plus een gruwelijker beeld uit dezelfde reeks.

Dat is dan ook meteen een averechts effect van de actie: de foto verdween weliswaar uit de NRC Fotowedstrijd, maar dook vervolgens overal op - ook weer op dit blog. Actie dus toch wat minder geslaagd.

Haatzaaien

Caroline van der Plas beklaagt zich op Twitter inmiddels over haatzaaien en demoniseren aan haar adres:

Twitter avatar lientje1967 Caroline vander Plas De haatzaaimachine draait op volle toeren vanavond. Met Tweede Kamerlid @EstherOuwehand als grote motor. En dat om een foto @nrc.

NRC Media stuurde klagers en inzenders van verwijderde foto’s, onder wie Tummers, intussen een uitleg per e-mail, zoals:

Bij de fotowedstrijd ligt de focus op het beeld. Dit is niet de juiste plek voor activistische uitingen. Daarom hebben wij uw inzending voor de fotowedstrijd met het thema ‘mijn plek’ verwijderd. U kunt eventueel een andere foto insturen die past bij het thema en geen activistisch karakter heeft.

En:

We houden bij de fotowedstrijd graag de focus op het beeld. Er waren een aantal activistische inzendingen rondom varkens en dierenleed. Om de rust terug te brengen en de focus weer terug te leggen op waar de fotowedstrijd voor bedoeld is, hebben wij besloten alle foto’s rondom varkens te verwijderen. Onze excuses hiervoor, wij hopen op uw begrip. U kunt eventueel een andere foto insturen.

Konden de inzenders dat weten?

De Actievoorwaarden van de wedstrijd vermeldden niets over politiek getinte foto’s of activisme. Wel staat er dat ,,pornografisch, sexueel, gewelddadig en of/aanstootgevend materiaal niet wordt geplaatst en/of verwijderd’. Daaraan is nu, na de varkensrel, deze clausule toegevoegd: ,,De fotowedstrijd is niet bedoeld voor het uitdragen van ideeën door activistische en/of belangengroepen.’’

Het moet wel gezellig blijven, met andere woorden.

Dat laatste lijkt me dan ook het enige echte argument om controversiële foto’s te verwijderen. De Fotowedstrijd is geen World Press Photo, waarin vaak keiharde of dramatische nieuwsfoto’s worden bekroond, maar is bedoeld om lezers de kans te geven persoonlijke foto’s gepubliceerd te krijgen, in een niet-journalistieke context. Waar goed nieuws dus wél nieuws is. Daarvan getuigen de opgewekte thema’s als ‘Groei’, ‘Vrijheid’, ‘Familie’, ‘Feest’, en nu dus ‘Mijn plek’.

Fotograaf Jan Dirk van der Burg lichtte dat laatste thema op de site van de Fotowedstrijd als volgt toe:

,,De leukste dingen gebeuren om de hoek. Je moet je er alleen voor openstellen om ze te zien.” Zijn tip: „Probeer met andere ogen naar je eigen omgeving te kijken, alsof alles volstrekt nieuw voor je is. Blijf jezelf afvragen: wat zie ik nu eigenlijk. Dan kunnen de kleinste dingen uit het dagelijkse leven heel inspirerend zijn.”

Tja, dan denk je niet meteen aan verkoolde varkenslijken. De inzendingen laten dan ook vooral allerlei vrolijke momenten zien, leuke katjes, schattige marmotten, otters, koeien. Hier en daar een baby, soms een zonsondergang.

Of de foto van Tummers op zichzelf een ‘activistische uiting’ is of gewoon indringende fotojournalistiek (ik zou zeggen: het laatste), is dan het punt niet. Het thema ‘Mijn plek’ was er volgens de organisatie niet het podium voor, zomin als voor aangrijpende foto’s van bijvoorbeeld de ruïnes van Mosul of een verdronken kind op het strand.

Maar dan nog kun je je best in het algemeen afvragen of de huiselijke formule van de Fotowedstrijd nog wel van deze tijd is en of die niet meer ruimte moet laten voor dwars, controversieel of anderszins ongezellig eigen beeld van lezers.

Dat vindt in elk geval fotograaf Tummers:

Juist bij NRC zou je toch verwachten dat lezers ook kritische foto’s mogen insturen

Na de eerste hitte van de strijd kwam hij op zijn website met een nieuw blog, waarin hij de zaak enigszins nuanceert:

Er is inderdaad een verschil tussen krant en fotowedstrijd, en ik heb die foto nooit ingestuurd naar een krant. [..] Maar een foto met een boodschap weigeren past eigenlijk niet. En wat helemaal niet past is om op basis van externe klachten vanuit de vee-industrie foto’s te gaan weigeren. [..] Het zou mooi zijn als de NRC alsnog een groot artikel in de krant zou wijden aan stalbranden en de idiotie van het systeem. De foto kunnen ze gratis van me krijgen.

Hoe zit het dan met de fotojournalistiek over dierenleed in de krant zelf en op nrc.nl?

Inderdaad: ook bij redactionele stukken is NRC terughoudend met beeld van dierenleed, net als met foto’s van gruwelijk mensenleed.

Maar dat wil niet zeggen dat de lezer die niet ‘mag’ zien of dat zulk beeld niet wordt getoond wanneer het relevant is. Recente voorbeelden zijn de foto bij een reportage over onverdoofd slachten. Of neem dit emotionele beeld bij een artikel over de vleesindustrie:

Leed van varkens

Het leed van varkens in de vleesindustrie komt geregeld aan bod, zoals in deze reportage over een boer die 390 varkens liet creperen of hier in een stuk - met confronterende foto’s - over dierenleed in China.

Een algemene les die NRC uit het incident kan trekken is dat de oorlog om standpunten en beeldvorming tegenwoordig overal wordt gevoerd, of het nu gaat om dierenleed, de islam, racisme of de voedselindustrie. Niet alleen in de nieuwskolommen en opiniestukken, maar ook in brieven en advertenties, met behulp van likes en dislikes onder stukken, de inzet van trollen op internet, en protest tegen inzendingen voor fotowedstrijden.

Voor zulke ideologische, maatschappelijke én commerciële strijd is elke plek Mijn plek.

Dat moet niet leiden tot krampachtigheid, want er is een verschil tussen engagement en activisme. De foto van Tummers paste dan misschien niet binnen het thema, maar hij getuigde van het eerste, niet per se van het laatste.

Inmiddels is bij de Fotowedstrijd alweer een foto geplaatst van een ,,trotse boerin’’ met een vrolijk varken - ook persoonlijk engagement.

Die staat er nog.