Nieuw type verdachte van de aanslag op vlucht MH17: Russische officier

Het onderzoek naar de ramp met vlucht MH17 is drie jaar bezig: verdachten zijn nog niet met naam en toenaam bekend. In verslagen van afgeluisterde gesprekken komen enkele Russisch sprekende hoger geplaatsten aan het woord die mogelijk eindverantwoordelijkheid droegen. Wat onthullen de gesprekken over hen?

Boekraket van het type dat MH17 neerschoot. Still uit video onderzoeksraad voor veiligheid (ovv)

Hij liet de Boekraket naar rebellengebied gaan

Over ‘Delfin’: Wie bepaalde dat een Boekraket voor de rebellen naar een gebied ging met druk luchtverkeer erboven? Dat begint duidelijk te worden.

De Boekraket waarmee vlucht MH17 op 17 juli 2014 werd neergehaald, werd verschoten vanaf een akker bij de plaats Pervomajsky. Vroeg in de ochtend was deze Boek, de lanceerwagen, uit Rusland aangevoerd, ’s avonds laat keerde hij naar dat land terug. Het Joint Investigation Team van Nederland, Australië, Maleisië, België en Oekraïne dat de ramp onderzoekt, zegt voor deze feiten bewijs te hebben. Vorige week maakte het team bekend dat de verdachten van de aanslag in Nederland berecht zullen worden.

Wie zijn die verdachten? Tot nu toe lijken er twee typen in beeld te zijn: de bemanning van de Boek en de rebellencommandanten die de Boek lieten overkomen uit Rusland. Maar wie heeft goedgevonden dat de Boek naar Oekraïne ging, en wie heeft dat geregeld? Dit valt tot op zekere hoogte te reconstrueren uit de verslagen van telefoontaps die zijn vrijgegeven door het Joint Investigation Team (JIT) en de Oekraïense inlichtingendienst SBOe.

Zo publiceerde het JIT op 28 september 2016 de transcriptie van vijf afgeluisterde telefoongesprekken waaraan twee vermoedelijke Russische officieren hadden deelgenomen: ‘Delfin’ en ‘Orion’. Dit zijn de bijnamen waarmee ze in de gesprekken door anderen worden aangeduid – men weet dat de SBOe meeluistert en spreekt elkaar alleen met voornamen aan. ‘Orion’ was al bekend van een tapgesprek dat de SBOe eerder publiceerde; hij leidde bij Loehansk de strijd tegen het Oekraïense leger en kondigt op 14 juli de komst van een Boek aan. ‘Delfin’ is een nieuwe naam in het MH17-dossier.

Bekijk hieronder de video waarin Orion de komst van de Boek aankondigt:

Rupssporen

De gesprekken van Delfin en Orion onthullen de contouren van de organisatie achter de wapentransporten van juli 2014 – door Rusland altijd ontkend. Bijna alle konvooien gingen langs dezelfde achterweg bij het Russische Donetsk (niet te verwarren met de Oekraïense stad met dezelfde naam) Oekraïne binnen, in die weken de laatste mogelijkheid om langs het opgerukte Oekraïense leger te glippen. Alle transporten volgden binnen Oekraïne dezelfde omweg via Loehansk naar Donetsk. En vaak hadden ze eenzelfde escorte. Zowel het Boektransport van 17 juli als een transport van tanks en houwitsers op 15 juli werd begeleid door een UAZ-jeep, een Volkswagenbus en een Toyota RAV4.

Bekijk hieronder een video waarin een konvooi eveneens door de Toyota wordt begeleid:

De vraag is waar deze konvooien werden samengesteld. Het lijkt erop dat dit een paar kilometer over de grens bij het Russische Donetsk was, in het gebied waar Rusland onder het mom van legeroefeningen enorme hoeveelheden materieel en tienduizenden manschappen had samengetrokken. Boven op een hoge heuvel, zeven kilometer van de Oekraïense grens, lag een groot legerkamp, blijkt uit vijf satellietopnamen in het archief van Google Earth, gemaakt tussen eind juni en half augustus 2014.

De opnamen, en andere bronnen, wekken de indruk dat vanuit dit kamp actief aan de strijd tegen het Oekraïense leger werd deelgenomen. Rupssporen laten excursies naar de grens zien. Soms is een artilleriebatterij zichtbaar, een andere keer een colonne tanks of vrachtwagens. Een foto van 18 juli 2014 laat een mobiele radarinstallatie, een helikopter en een raketlanceerder zien. En dan is er nog een foto van een Boek die op 21 juli over een smalle weg naar het kamp wordt vervoerd. Het lijkt niet al te gewaagd om aan te nemen dat ook de Boek die vlucht MH17 neerhaalde hier vandaan kwam.

Een trailer en een kraan

NRC studio Roos Liefting

Het lijkt ook niet vergezocht de geheimzinnige Delfin in deze omgeving te plaatsen. Uit tapgesprekken blijkt dat Delfin zich geregeld telefonisch op de hoogte stelt van de strijd in Oekraïne, en ook dat hij in contact staat met Moskou. Op 16 juli lijkt hij te praten over de aanvoer van de Boek. „Heb je die ene kunnen vinden?”, vraagt Delfin aan een medemilitair. Zeker, antwoordt die, ik heb een trailer en een kraan geregeld [om de zware raketten te vervoeren en op de Boekinstallatie te tillen]. Wanneer is-ie nodig? „Zo snel mogelijk”, zegt Delfin.

Met Delfin is een nieuw type verdachte naar voren gekomen: geen avonturier of vrijwilliger maar een reguliere Russische officier die bepaalde, of goed vond, dat er Boeks naar het rebellengebied gingen, een gebied dat onder drukke vliegroutes ligt. Er is een vage aanwijzing dat Delfin en de zijnen zelf op zoek moesten naar de wapens die de rebellen wilden hebben en dat ze die betrokken bij Russische legerkampen bij de steden Millerovo en Rostov. Dit voert automatisch tot de vraag of Moskou de beslissing over de keuze van de wapens in eigen hand hield of aan Delfin en de zijnen gedelegeerd had, zodat de verantwoordelijkheid daar stopt.

…en hij ging over het transport naar de lanceerplek

Over ‘bibliotekar’: Rebellencommandant ‘Chmoery’ kreeg tot nu toe een sleutelrol toebedeeld. Ene ‘Bibliotekar’ blijkt veel belangrijker te zijn geweest.

De Oekraïense inlichtingendienst SBOe heeft het beeld gevestigd dat een rebellencommandant met de bijnaam ‘Chmoery’ – hij heet in werkelijkheid Sergej Doebinski – een hoofdrol heeft gespeeld in de aanslag op vlucht MH17. Die indruk ontstond uit tapgesprekken die de SBOe al op 18 juli 2014 publiceerde. We horen hoe Chmoery de fatale Boek telefonisch in ontvangst neemt en begeleiding voor het wapen regelt door het rebellenbataljon Vostok.

Uit nader onderzoek blijkt dat de Boek nooit door Vostok is geëscorteerd en dat de separatisten er zelfs nooit het beheer over hebben gehad. De Russen leenden een Boek niet uit, ze gaven het dure wapen een bemanning mee om het te bedienen.

Deze video toont het Boek-konvooi bij Makiivka. Er is geen Vostok-escorte te zien.


Half juli 2014 vochten de separatisten op wel drie of vier plaatsen fel met het Oekraïense leger, dat toen flinke successen boekte. Waarschijnlijk was de fatale Boek de eerste van een hele serie die de separatisten hadden moeten beschermen tegen de Oekraïense gevechtsvliegtuigen. Het lijkt erop dat de fatale Boek aanvankelijk aan een rebellengroepering bij Loehansk was toegezegd. Maar Chmoery werd onverwacht zó in het nauw gedreven bij de plaats Marynivka, dat hij vermoedelijk voorrang heeft gekregen. In een gesprek op woensdagavond 16 juli met ene ‘Sanytsj’ van het Vostok-bataljon, verzucht Chmoery: „Het zou mooi zijn als ik morgen een Boek kreeg.” Verder lijkt hij er weinig invloed op te hebben gehad. Als de volgende dag inderdaad een Boek arriveert, weet Chmoery niet of het er één of twee zijn, of hij wel of niet op een trailer staat, of er wel of geen bemanning bij is.

Beluister hieronder de video waarin Chmoery de uitspraak over de Boek doet:

Volvo-trailer

Om onbekende redenen moest de Boek in de nacht van 16 op 17 juli onverwacht door separatisten worden opgehaald bij de grens. Een van hen, Boerjat, mogelijk de chauffeur van de Volvo-trailer waarmee dat gebeurt, meldt zich ’s ochtends bij Chmoery met de vraag waar „deze schoonheid” naartoe moet. Chmoery denkt dat hij nu zeggenschap over de Boek heeft en regelt prompt begeleiding en bewaking.

Een misverstand. De Boek staat onder beheer van de Russische ploeg die het transport in drie burgerauto’s escorteert. Uit diverse tapgesprekken blijkt dat één duidelijk aanwijsbaar persoon verantwoordelijk was gesteld: ‘Bibliotekar’, een figuur die in drie tapgesprekken voorkomt en tot dusver onderbelicht bleef. Hij was de enige met wie contact mocht worden opgenomen – en liefst niet per telefoon want dan maakten gsm-masten zijn transport traceerbaar. Diverse hoger geplaatste militairen en separatisten gebruikten daarom waarschijnlijk een hand held radio.

Bibliotekar wacht de escorte van Chmoery niet af en rijdt door naar de plaats Snizjne, blijkt uit een telefoongesprek. Bij een benzinestation wordt de Boek afgeladen. Nu blijkt dat Bibliotekar niet precies weet waar hij heen moet. Er wordt gebeld met een separatist in het veld die een vage aanwijzing geeft.

Beluister hieronder het gesprek over de juiste route:

Rond half twee rijdt de Boek met uitgedund escorte naar een roadblock van de rebellen bij het gehucht Pervomajsky. Daar zal rond 16.20 uur lokale tijd de fatale raket worden afgeschoten. Er zijn geen tekenen dat Chmoery daar nog bemoeienis mee heeft gehad. Uit een tapgesprek van laat in de middag of vroeg in de avond blijkt dat hij weer aan het front bij Marynivka was.

Bekijk hieronder de video waarin de Toyota voor de Boek uitrijdt naar de eindbestemming:

Geïmproviseerd vervoer

Een uur nadat het fatale schot is gevallen moet ook bij het roadblock duidelijk zijn geworden dat er iets vreselijk was misgegaan. Vanuit een legerkamp in Rusland vertrekt, vermoedelijk onder druk van ‘Moskou’, een trailer die de Boek moet terughalen. Maar die zal leeg terugkeren, want ook lokaal, bij het roadblock, waren al maatregelen genomen om de Boek te evacueren. Wie daartoe het initiatief nam is onbekend. De Boek-bemanning gaat er, waarschijnlijk met geïmproviseerd vervoer, op eigen gelegenheid vandoor – zó haastig dat één van hen achterblijft, suggereert een tapgesprek. Voor de aftocht van de Boek moet de Volvo-trailer weer worden opgetrommeld.

Beluister hieronder het gesprek over het bemanningslid dat achterbleef:

Bibliotekar brengt de Boek waarschijnlijk naar een luchtafweerraketbrigade bij Millerovo. Intussen wordt hij gebeld door zóveel mensen (acht of tien, onder wie Strelkov, militair leider van de separatisten, die zich voorstelt) dat hij nijdig zijn telefoon afzet.

Je mag aannemen dat Strelkov, en andere bellers, pogingen deden om de Boek te behouden. Maar ook, belangrijker, dat Bibliotekar een man van statuur was, waarschijnlijk een reguliere Russische officier.

Lees hier de nadere uitleg en verantwoording van details uit het stuk Nieuw type verdachte van de aanslag op vlucht MH17: Russische officier