Een jaar na ‘Nice’: Frankrijk vertrouwt op betonblok

Antiterreurmaatregelen Een jaar na de aanslag op de boulevard van Nice is het einde van de noodtoestand in zicht. Maar veel van de maatregelen worden opgenomen in het gewone recht.

Een gewapende militair staat bij een boeket witte rozen die bleef liggen na de herdenking van de aanslag op 14 juli 2016. Foto Eric Gaillard/Reuters

Na acht maanden noodtoestand leek het François Hollande een jaar geleden een goed idee om de viering van Quatorze Juillet aan te grijpen voor het einde van dit uitzonderingsregime. Maar nog geen etmaal na de uitzending van het traditionele tv-interview op de nationale feestdag kwam de Franse president terug op zijn besluit. Met een gehuurde vrachtwagen had de geradicaliseerde 31-jarige Tunesiër Mohamed Lahouaiej Bouhlel in enkele minuten meer dan tachtig mensen doodgereden tijdens de vuurwerkshow aan de Promenade des Anglais in Nice. De noodtoestand, die het makkelijker maakt om in de strijd tegen terrorisme huiszoeking te doen en mensen huisarrest op te leggen, werd toch nog maar eens verlengd.

Naast de grondwetswijziging wilde Hollande in november 2015 de noodtoestand met drie maanden verlengen. Ook werden de defensie-uitgaven opgeschroefd.

Vorige week heeft de Franse Assemblée Nationale met ruime meerderheid ingestemd met de inmiddels zesde verlenging, nu tot november. Die gebeurtenis ging in Frankrijk relatief geruisloos voorbij: onder de Fransen is er na de lange reeks aanslagen brede steun voor alle extra maatregelen die nieuwe doden kunnen voorkomen. Tijdens de voorbije verkiezingscampagnes was de strijd tegen terreur door de politieke consensus nauwelijks onderwerp van debat. Alleen mensenrechtenorganisaties en de hard-linkse oppositie in het parlement wijzen consequent op mogelijke „inperking van vrijheden”.

Goocheltruc

Maar het eind is in zicht. Deze verlenging is in principe de laatste, liet minister van Binnenlandse Zaken Gérard Collomb weten. Toch stemt dat critici nauwelijks tevreden. Want veel van de extra bevoegdheden voor de politie die gelden onder de noodtoestand, worden vanaf dit najaar onderdeel van het gewone Franse recht. Dit leidt tot een situatie van „permanente uitzondering”, vrezen niet alleen mensenrechtenorganisaties als Amnesty, maar vindt ook de Franse nationale ombudsman. De linkse vakbond van magistraten, de Syndicat de la magistrature, spreekt van „een nieuwe goocheltruc”.

De nieuwe antiterrorismewet van Collomb geeft prefecten, in departementen verantwoordelijk voor de ordehandhaving, onder andere de mogelijkheid om zonder goedkeuring vooraf van een rechter mensen huisarrest op te leggen of om ze te verbieden hun gemeente te verlaten.

‘Huisarrest’ mag dat om juridische redenen niet meer heten, het worden nu ‘individuele surveillancemaatregelen’ genoemd. Ook huiszoekingen in verband met terrorismeonderzoek (‘visites’ in newspeak) kunnen voortaan zonder goedkeuring vooraf.

Volgens minister Collomb heeft Frankrijk dankzij de noodtoestand dit jaar zeven grotere aanslagen weten te voorkomen.

Sinds het begin van de noodtoestand, in november 2015, is volgens Human Rights Watch 708 mensen huisarrest opgelegd. Op dit moment zijn nog 62 mensen wegens terrorismeverdenkingen aan huis gebonden. Zij moeten zich meermalen per dag melden bij de politie. Sinds november 2015 zijn er volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken ongeveer 4.400 huiszoekingen geweest, waarvan het allergrootste deel in de eerste zes maanden na afkondiging van de noodtoestand. Daarbij zijn ruim zeshonderd wapens in beslag genomen.

Lees ook dit stuk van correspondent Peter Vermaas over de nasleep van de aanval in Nice: Frankrijk is de wanhoop nabij

Maar de maatregelen zijn niet waterdicht: ook een van de zelfverklaarde jihadisten die vorig jaar juli nabij Rouen een Franse priester vermoordden, was via een enkelband aan huis gebonden. Bovendien kan huisarrest niet tot in lengte van dagen voortduren, merkte een rechter in Noord-Frankrijk vorige maand op toen hij wegens gebrek aan „nieuwe elementen” het sinds november 2015 geldende huisarrest van een koppel in Maubeuge introk.

De nieuwe wet „staat het toe om vrijheidsbeperkende maatregelen te nemen op basis van een verdenking, van gedrag, van een houding of van relaties die [een verdachte] heeft”, zei ombudsman Jacques Toubon, een voormalige minister van Jacques Chirac, in Le Monde. De nationale cohesie komt in gevaar omdat „99 procent van deze personen dezelfde religie hebben”, zei hij: de islam. Omdat het voor prefecten ook makkelijker wordt om ‘godsdienstige plekken’ tijdelijk te sluiten, maken vertegenwoordigers van de katholieke kerk zich zorgen om de scheiding van kerk en staat. Sinds het begin van de noodtoestand zijn er zestien radicale moskeeën gesloten.

Op alle grote pleinen in Frankrijk staan tegenwoordig versperringen om een aanslag zoals die in Nice voorkomen.

Gendarme

Maar: „De verveelvoudiging van wetten voorkomt geen aanslagen”, zegt Virginie Duval van de USM, een andere bond van rechters. Dit jaar werd het land opgeschrikt door een aantal kleinere aanslagen, onder anderen op agenten en militairen bij het Louvre en op vliegveld Orly. Vlak voor de presidentsverkiezingen werd een gendarme doodgeschoten op de Champs-Élysées. Maar volgens minister Collomb heeft Frankrijk dankzij de noodtoestand dit jaar ook zeven grotere aanslagen weten te voorkomen. Hij wees specifiek op de arrestatie van twee mannen in Marseille die een aanslag beraamd zouden hebben op een politieke bijeenkomst, waarschijnlijk van Marine Le Pen.

Voor massale evenementen als op Quatorze Juillet geldt ondertussen maar één devies: betonblokken neerzetten. Op alle grote pleinen in Frankrijk staan tegenwoordig versperringen om een aanslag zoals die in Nice voorkomen. Op Place de la République in Parijs is het onmogelijk geworden om met een auto of vrachtwagen het plein te bereiken. Snel opgezette verhuurbedrijven doen intussen goede zaken. Want: ‘Iedere manifestatie is te beveiligen!’, meldt de firma Securiblock op zijn site.