Het gevecht om de mummie in lotushouding

Heilig beeld versus kunstvoorwerp

In 1995 verdween in het Chinese dorp Yangchun het eeuwenoude boeddhabeeld, met een mummie erin. Een Nederlandse rechter beslist vandaag of het boeddhabeeld terug naar huis mag.

Eind 2014 werd in Meander Medisch Centrum in Amersfoort een CT-scan van het boeddhabeeld gemaakt. Foto: Jan van Esch

Maandenlang huilde heel Yangchun van intens verdriet. Zijn hoogbejaarde vader en moeder deden dat nog wel het langst, herinnert theeboer Lin Chuanzong (68) zich over de verdwijning op 23 oktober 1995 van Zhanggong, het eeuwenoude boeddhabeeld in de dorpstempel.

„En wij huilden van grote blijdschap toen wij in 2014 hoorden dat onze patriarch was ontdekt en in het bezit is van de Nederlandse verzamelaar Oscar van Overeem”, vult zijn neef Lin Jiabing (63) aan. „Een wonder.” De ontdekking van het beeld was in 2014 wereldnieuws omdat werd vastgesteld dat zich onder het goudkleurig beschilderde en gelakte pleisterwerk een mummie in lotushouding bevond.

Nu hoopt Yangchun op een nieuw wonder, dat moet plaatsvinden in de rechtbank van Amsterdam waar vrijdag de civiele procedure begint die het dorpscomité heeft ingesteld tegen de Amsterdamse architect en handelaar in Aziatische kunst Van Overeem (1963). Yangchun en wijde omgeving hopen dat de rechter de teruggave van het uit de elfde eeuw stammende beeld gelast.

Het is een zaak die ook door het Chinese Staatserfgoed-bureau en de regering in Beijing nauwlettend wordt gevolgd. Repatriëring van miljoenen verdwenen kunstvoorwerpen, en met name geroofd erfgoed, is een politieke prioriteit geworden in China.

Omringd door nieuwsgierige gepensioneerden en kinderen vertelt Lin Ligui, voorzitter van het dorpscomité, dat iedereen Van Overeem zeer dankbaar is dat hij „patriarch” Zhanggong heeft teruggevonden. Op de plaats waar hij sinds de elfde eeuw stond, staat in de Puzhao-dorpstempel nu een houten kopie, maar dat betekent niet dat Zhanggongs geest het dorp ooit heeft verlaten.

Chinezen komen van ver om te bidden

Van heinde en ver komen hier boeren bidden voor een goede oogst, scholieren voor toelating tot de universiteit en pas getrouwden voor vruchtbaarheid en vooral zonen. Reizigers, zieken en ruziënde paren komen hier om bescherming en hulp vragen. De nationale en internationale aandacht voert zelfs Chinezen uit Australië, Canada en de VS terug naar de regio die hun voorouders waren ontvlucht vanwege de diepe armoede.

Al weken verbranden dorpelingen hier nog meer wierookstokjes dan normaal en maken ze nog meer buigingen dan anders met het oog op de goede afloop van de zaak in Amsterdam. Leden van het dorpscomité, die de behandeling hopen te volgen via hun smartphones, willen van de buitenlandse journalist weten of rechters in Nederland wel echt zo onafhankelijk en objectief zijn als wordt gezegd, en of zij niet toch min of meer automatisch de zijde zullen kiezen van de Nederlander Van Overeem.

„Voor Van Overeem is het beeld een ding, voor ons is hij de heilige geest met een hele speciale spirituele kant, niet alleen voor ons, maar ook van onze overleden ouders en voorouders”, zegt theehandelaar Lin Ligui. Het beeld, dat volgens Van Overeem tussen de 20 en 30 miljoen euro waard is, terughalen naar Yangchun wordt door Lin Ligui en de andere leden van het comité beschouwd als een dure plicht aan hun ouders.

Van Overeem zei twee jaar geleden in NRC Zhanggong te hebben afgestaan en niet te weten waar de verpakte mummie zich bevindt. Dat Van Overeem, die onbereikbaar was en wiens advocaat niet reageerde op e-mailverzoeken om een toelichting, het beeld niet meer zou hebben, achten de dorpelingen ongeloofwaardig.

„Hopelijk verandert hij van mening en brengt hij de patriarch terug naar de tempel, wij zullen een heel groot feest voor hem geven, wij zullen hem bijschrijven in onze geschiedenis”, zegt Lin. Zij probeerden de Amsterdammer al vele malen schriftelijk en telefonisch te benaderen, maar hij heeft nooit rechtstreeks op hun bedes gereageerd. Via via is er wel onderhandeld over teruggave aan China, maar die onderhandelingen mislukten.

Houten replica van het eeuwenoude boeddhabeeld in Yangchun. Foto: Oscar Garschagen

Te goeder trouw gekocht?

Of Van Overeem in 1995 te goeder trouw was toen hij in Hongkong het beeld voor 40.000 euro kocht van de Nederlandse handelaar Benjamin Rustenburg, is een vraag die de advocaat van Yangchun, Jan Holthuis van het Nederlandse advocatenkantoor Buren in Beijing, zeker zal opwerpen. Van Overeem had volgens Holthuis als ervaren handelaar moeten vaststellen of het om roofkunst ging. Immers, de handel in gestolen Chinese voorwerpen bereikte in die jaren een hoogtepunt en de reputatie van Rustenburg was niet loepzuiver.

De Amsterdamse rechtbank moet ook vaststellen of het dorpscomité het recht heeft een civiele procedure in Nederland aan te spannen. De volgende vraag is of Zhanggong een lijk of een ding is. Als de rechter vaststelt dat het boeddha-beeld een lijk bevat – en daar bestaat geen twijfel over na de CT-scan – moet de mummie terug naar de nabestaanden of de beheerders.

Dat laatste zijn de dorpelingen van Yangchun. Ze behoren allemaal tot de Lin-clan. Met het eeuwenoude, genealogische dorpsregister kunnen ze aantonen dat in de elfde eeuw Zhanggong hier in de vallei woonde en was opgenomen in de Lin-gemeenschap.

Hij kwam daar, zo wil de overlevering van generatie op generatie, als jongen met zijn moeder. Hij ontwikkelde zich tot geestelijk leidsman en een soort dokter of medicijnman die de dorpelingen van de pest wist te genezen. Toen hij stierf werd hij met sandelhout en houtskool in lotushouding gemummificeerd, destijds een veel voorkomende praktijk.

Het argument van Van Overeem, toen hij in 2015 door deze krant werd geïnterviewd, dat helemaal niet vaststaat dat het beeld uit Yangchun afkomstig is, wordt door het dorpscomité weersproken. Lin Ligui stelt dat geen enkel ander dorp de mummie heeft geclaimd, terwijl het nieuws van de ontdekking in 2014 van de mummie in het beeld ook groot nieuws was in China. Maar belangrijker, zegt hij, is „dat de namen en tekens op het beeld overeenkomen met het beeld dat hier altijd heeft gestaan”. Hij laat foto’s zien, maar die blinken niet uit in helderheid.

Het dorps-comité van Yangchun. Foto: Oscar Garschagen

Verborgen gehouden voor Mao

De theeboeren Lin Chuanzong en Lin Jiabing laten graag de grot zien waar zij als tieners tijdens de Culturele Revolutie (1966-1976) Zhanggong verborgen voor de jonge Rode Wachters. De ideologische stoottroepen van Grote Roerganger Mao Zedong waren ook doorgedrongen tot het geïsoleerde Yangchun om „oude gedachten, oude gebruiken, oude cultuur en oude gewoonten” (dixit Mao) te vernietigen.

„Wij moesten kiezen tussen de instructies van de overheid of onze loyaliteit aan onze ouders, die Zhanggong ook altijd hebben beschermd”, vertelt Lin Chuanzong als wij langs een beekje en tussen de terrasvormige rijstvelden en pas gesnoeide theeplanten naar de grot achter een verlaten boerderij klimmen. „Dat was een hele moeilijke keuze, ook omdat wij dagenlang werden ondervraagd door de rode wachters.”

Hij herinnert zich nog goed hoe zwaar het beeld met de mummie was. „Ik was sterk als een os, maar we moesten de patriarch met zijn tweeën dragen”, grijnst hij breed, waardoor zijn ene, metalen tand glinstert in de zon. Hij is er nog steeds trots op dat hij het beeld tien jaar lang verborgen wist te houden. „Mao Zedong redde en beschermde China, Zhanggong beschermde eeuwenlang de dorpelingen. Hij zit heel diep in onze harten”.

Net als iedereen dacht hij na afloop van de Culturele Revolutie dat het gevaar voorbij was. Maar met de modernisering van China, die pas in de jaren 90 in deze valleien doordrong, kwam een ander gevaar: de dieven van antieke en religieuze kunstvoorwerpen die via de havens van Fuzhou en Xiamen naar Hongkong verdwenen en vervolgens naar de collecties van handelaren in het Westen.

„Wij wisten daar in 1995 niets van, we hadden nauwelijks goede communicatie. Er was toen pas begonnen met de aanleg van een verharde weg”, aldus Lin Ligui. Een moderne weg, waardoor dieven ook Yangchun makkelijker wisten te bereiken; een weg die inmiddels is versierd met posters en vlaggen, want Yangchun is ervan overtuigd dat Zhanggong terugkeert naar zijn eeuwenoude verblijfplaats.