Column

Gevangenisvriendin vermist in Afghanistan

Zap

‘No Burqas behind Bars’ is een documentaire over een Afghaanse vrouwengevangenis. Het vervolg kijkt naar het leven van ex-gevangene Sara in Zweden en het lot van haar vriendin Najibeh in Afghanistan.

De Afghaanse ex-gevangene Sara in ‘Prison Sisters’.

‘Onze mooie bruid gaat weg, we raken elkaar kwijt. Huil niet nu je weggaat. In jouw voetstappen zullen bloemen groeien.’ De vrijlating van Sara is het aangrijpende einde van No Burqas behind Bars, de Zweedse documentaire uit 2013 over een Afghaanse vrouwengevangenis. In de gevangenis draagt Sara haar hoofddoek losjes over het haar. Als ze door de gevangenispoort naar buiten loopt, schuift ze de blauwe boerka over haar gezicht – haar draagbare mini-gevangenis.

No Burqas behind Bars, dinsdag herhaald op NPO 2, is een soort Afghaanse Orange is the New Black: een groepsportret van een vrouwengevangenis waar het leven hard, onvrij, maar ook gezellig is. De zusterschap ziet er hartverwarmend uit. Door de kleurrijke doeken en jurken in de zon wordt de warme sfeer benadrukt. De vrouwen hebben ‘morele misdrijven’ gepleegd, zoals weglopen met een vriend, dus in westerse ogen zijn ze niet crimineel, maar slachtoffers van een vrouwvijandige samenleving.

Die wereld is zo vijandig dat de vrouwen veiliger zijn binnen de gevangenismuren dan erbuiten. Je zou willen dat je de politiek de schuld kon geven, maar de grootste bedreiging van de vrouwen is hun eigen familie. Net als in ‘Orange’ geeft vrijlating daarom een dubbel gevoel: Sara neemt afscheid van de zusterschap en moet alleen de onveilige buitenwereld in.

Prison Sisters (2016), woensdag op NPO 2, is het vervolg hierop. Het Iraans-Zweedse regisseurspaar Nima Sarvestani en Maryam Ebrahimi – dat in ‘No Burqas’ nog achter de camera bleef – doet een forse ingreep in het verhaal en haalt Sara na haar vrijlating naar Zweden om asiel aan te vragen.

De camera blijft vaak hangen op Sara’s prachtige gezicht, waarop leed en zorgen hun sporen hebben getrokken. Ze vraagt zich af hoe het met haar gevangenisvriendin Najibeh is gegaan. In ‘No Burqas’ vormen Sara en Najibeh het meest levendige, uitgesproken stel – kwaliteiten die in Afghanistan gevaarlijk zijn. Sara hoort dat Najibeh gestenigd is. Regisseur Sarvestani vertrekt naar Afghanistan om haar te zoeken, terwijl Sara bij zijn vrouw blijft om van de Zweedse vrijheid te proeven.

Nu krijgt de film zijn tweesporenvorm. In de Zweedse verhaallijn zien we Sara opbloeien, ze bezoekt een Gay Pride parade, laat het lange haar vrij wapperen. In een luchtige scène zien we Sara en Ebrahimi giechelen over seks. Sara vraagt zich af op je zwanger kunt raken van dildo’s. Ondertussen belt Sarah’s echtgenoot steeds vanuit Kaboel, bezorgd dat ze van het rechte islamitische pad raakt.

In de Afghaanse verhaallijn is Sarvestani ondertussen in een pittige aflevering van Spoorloos beland, vol verkrachting, mishandeling, moord. Die twee verhaalijnen werken sterk, zo naast elkaar gelegd. De islamistische hel steekt scherp af tegen het westerse paradijs. In Zweden zitten we vooral veilig thuis, in rustige shots, in Afghanistan hobbelen we onveilig mee door de straten.

Prison Sisters is niet zo bijzonder als No Burqas behind Bars, maar zeker meeslepend. Afghanistan was al onze favoriete hel, die onze diepste islamofobiën voedt, en we zien het Westen graag neergezet als toevluchtsoord voor vervolgde moslima’s. Heel subtiel schilderen Sarvestani en Ebrahimi dit niet, en vooral in de speurtocht naar Najibeh voelt het alsof de kijker behoorlijk gemanipuleerd wordt. Maar het al te bevredigende verhaal krijgt in zijn wrange einde precies de dosis onbevredigdheid die het nog nodig had.