Opinie

Zie tweets van Trump niet als stunts van vulgair showman

Als de hoogste vertegenwoordiger van een democratie aanzet tot geweld, dan is het snel met die democratie gedaan, schrijft . Het is eerder vertoond.

Nu dit weer. Donald Trump stuurde vorige week een tweet met een video-opname van de Amerikaanse president die een man tegen de grond werpt en hem vervolgens in zijn gezicht slaat. Maar in plaats van een gezicht zien we het logo van CNN. Ach, zullen sommigen misschien zeggen: typisch Trump, clownesk, onbetamelijk, maar daar blijft het bij. Anderen trekken een somberdere conclusie.

Trump heeft de gewoonte om kritiek in de pers te af te doen als ‘fake news’, en de rechterlijke macht te ondermijnen door rechters die hem dwars zitten denigrerend ‘neprechters’ te noemen. Een geluid dat in sommige Europese landen ook niet onbekend is. Deze aantijgingen worden direct getweet naar ‘het volk’, een vorm van communicatie die door Trump wordt gekarakteriseerd als ‘modern day presidential’.

Maar het uithollen van democratische instituties door ze voor brullende menigten te beschimpen is natuurlijk helemaal niet modern. Dat hebben dictatoriale leiders altijd al gedaan.

Er is misschien ook nog iets ergers aan de hand. Onder normale omstandigheden wordt gewelddadig gedrag min of meer in toom gehouden door sociale normen en de wet. Deze remmingen werken nooit perfect. Geweld binnen families blijft vaak binnenshuis, om maar te zwijgen van verkrachtingen. En er zijn altijd mensen die de wet met geweld breken.

Keer op keer blijkt hoe dun de laag van beschaafde normen is.

Maar het is verbijsterend hoe gemakkelijk oppassende mensen tot grof geweld kunnen vervallen zodra de normale omstandigheden veranderen. Duitse Joden hadden zelden last van hun niet-Joodse medeburgers tot de nazi-leiders na 1933 begonnen het volk op te ruien. Christenen en moslims in Sarajevo lieten elkaar met rust tot Servische volksmenners, gesteund door militaire macht, aanzetten tot uitstoting en massamoord. In 1947, toen Pakistan zich afscheidde van India, vlogen hindoes en moslims elkaar naar de keel, hoewel zij eeuwenlang in vrede hadden samengeleefd. In Birma had de islamitische minderheid weinig last, tot fanatieke boeddhistische monniken de meute ophitsten om moslims te vermoorden en hun huizen te verbranden.

Keer op keer blijkt hoe dun de laag van beschaafde normen is. En dit geldt voor landen over de hele wereld. Sommige mensen lenen zich eerder voor extreem geweld dan anderen, maar het is zelden moeilijk om agressieve impulsen tot leven te wekken. Jaloezie en gulzigheid zijn dikwijls genoeg om gewone mensen te veranderen in barbaren.

Je hoeft alleen maar te kijken naar online commentaren op artikelen om te zien hoeveel woede er heerst in de hoofden van normale burgers. Het is heel gemakkelijk voor te stellen hoe snel die woede tot actie kan leiden na een klein beetje aanmoediging van de overheid, en als de gebruikelijke remmingen zijn weggevallen.

De manier waarop die prikkel van hogerhand wordt gegeven, is soms indirect of besmuikt, maar mensen die er voor openstaan, begrijpen het meestal al te goed. Sarah Palin is nu bezig de New York Times aan te klagen vanwege een hoofdartikel waarin een verband werd gelegd tussen een schietpartij in Arizona, waarbij een Democratische politicus bijna om het leven kwam, en een verkiezingspamflet van Palin met schietschijven.

De New York Times heeft later excuus aangeboden en toegegeven dat niet individuele kandidaten maar alleen Democratische kiesdistricten achter die schietschijven waren afgebeeld. Een vergissing dus? Misschien. Maar Palins aanhangers die hongerden naar actie zagen het duidelijk als een aansporing tot geweld.

Trump zelf ging verder tijdens zijn verkiezingscampagne. Hij jutte het volk op de verzamelde pers uit te maken voor ‘tuig’. En het is nu zijn gewoonte om journalisten voor te stellen als ‘volksvijanden’, en zijn supporters op te zwepen om ‘fake news’ een halt toe te roepen.

Een onlangs verkozen Republikein vatte dit letterlijk op. Toen een verslaggever van The Guardian hem vroeg naar zijn opvattingen over de gezondheidszorg, ging de politicus hem te lijf. Een vertegenwoordiger van de National Rifle Association, één van de machtigste lobby’s in de VS, riep „ware patriotten” op om de „leugens” van de gevestigde pers met „de gebalde vuist van de waarheid” tegen te gaan. Alweer, de woorden zijn net dubbelzinnig genoeg om binnen de perken van de wet te blijven. Maar de „patriotten” weten heel goed wat er wordt bedoeld.

Tot dusver was er een belangrijk verschil tussen de rechtse populisten à la Wilders, Le Pen en Trump, en de nazi- en fascistische leiders in de jaren dertig. We hebben nog geen bruin- of zwarthemden op straat gezien, die ongestraft politieke opponenten of minderheden toetakelen.

Maar ook dit is aan het veranderen. Een Republikeinse afgevaardigde in de staat Oregon heeft onlangs het idee geopperd dat Republikeinen voortaan moeten worden beschermd door gewapende milities. Die milities worden gerekruteerd uit extremisten die de federale regering als hun voornaamste vijand zien. Zij dragen geen bruine hemden. Maar er is weinig nodig om hun agressieve impulsen te ontketenen en zo een nieuwe orde van politiek geweld te scheppen.

Dit is waarom de tweets van Trump veel meer zijn dan de grove stunts van een vulgaire showman. Als de hoogste vertegenwoordiger van een democratie aanzet tot geweld, dan is het snel met die democratie gedaan.

Lees ook de vorige bijdrage van Ian Buruma: Pax Americana nadert haar einde.