Opinie

Klassenfotostrijd vraagt om een hoger beroep

Stop het verder juridiseren van het onderwijs, schrijft Sywert van Lienden.

Maandag vonniste de Haagse kantonrechter dat een school geen klassenfoto mag nemen als kinderen thuis gehouden worden door ouders om een religieus feest, in dit geval het offerfeest, te vieren. De school had een vervangende schoolfotograaf moeten vinden op een andere dag om elk kind een gelijke kans te geven op de klassenfoto te staan. Een kleine maar principiële zaak, met potentieel grote gevolgen. Een voorbeeld van de zorgwekkende juridisering in het onderwijs.

Religieuze twisten

De discussie over deze uitspraak verzandt al snel in een debat over het karakter van activistische aanhangers van de orthodoxe islam in de publieke sfeer. Het is mij een raadsel waarom een openbare basisschool zich moet aanpassen aan de islamitische feestkalender, maar dit is nu in het Nederlandse recht de realiteit. De gebrekkige scheiding van kerk en staat in de Nederlandse grondwet wreekt zich.

Juridisering is een gif dat de school binnensluipt en verandert

Kennelijk is een gelijke, seculiere behandeling van iedereen en het wijzen op de eigen verantwoordelijkheid van ouders op een openbare basisschool anno 2017 discriminatoir.

Maar voorbij de religieuze twisten roept deze uitspraak twee veel belangrijkere vragen op. Ten eerste: willen wij het onderwijs steeds verder juridiseren? En ten tweede: sluipt zo maatschappelijk wantrouwen de klaslokalen in?

De school verklaarde oprechte intenties te hebben en had al een oplossing in werking gezet: de schoolfotograaf zette de bewuste kinderen later op de foto en een amateurfotograaf deed daarna de klassenfoto over. De ouders kregen excuses en een gratis afdruk. De school zal volgend jaar rekening houden met allerhande feestdagen.

Maar de rechter oordeelde dat de school niet met ondersteunend bewijs is gekomen voor deze gestes. Ook NRC-redacteur Folkert Jensma wees op het feit dat de verdediging van de school wel erg mager was. De maatschappelijke consequenties van deze juridische logica verdienen verder debat. Moeten scholen zich in de toekomst preventief juridisch indekken tegen dit soort situaties zodat ze de rechter complete dossiers kunnen voorleggen? Zijn dit soort solide papieren bewijsvoeringen echt wat wij maatschappelijk wenselijk achten in de dagelijkse schoolpraktijk?

Vertrouwenscrisis

Het tekent wat mij betreft een vertrouwenscrisis in de Nederlandse samenleving. Niet alleen individualisme en afnemende sociale cohesie zijn hier debet aan. Ook elites zoals politici, rechters en juristen dragen hieraan bij door schaalvergroting, en de anonimisering en voortdurende juridisering van menselijke vertrouwensrelaties. De consequentie is dat we scholen wel onze kinderen toevertrouwen, maar we vertrouwen ze niet als ze onder ede voor de rechter hun verhaal doen. Eerder waarschuwden al minister Bussemaker en rechtsbijstandsverzekeraars voor een toenemend aantal juridische schoolconflicten.

Deze juridisering erodeert de belangrijkste waarden op een school: vertrouwen, compassie en gezag. De flexibele vertrouwensrelatie tussen ouder en leraar wordt vervangen door rigide regels. Het gezag en de professionaliteit van een leraar of schoolhoofd wordt danig ondermijnd als elk besluit betwijfeld, getoetst én teruggedraaid kan worden door een (kanton)rechter. Juridische rechtvaardigheid draagt op deze manier bij aan maatschappelijk wantrouwen.

Toenemende juridisering is een gif dat de school zal binnensluipen én veranderen. De werkdruk stijgt nog meer door het opzetten van steeds uitvoerigere administratie. De budgetten van scholen worden nog verder uitgeput door juridische procedures en schadevergoedingen. De ruimte voor gesprek, maatwerk en openheid tussen scholen en ouders wordt beperkter als alles volgens protocol moet verlopen. Schoolleiders zullen kopschuw worden en zich minder gesteund voelen door wetgever en rechtsprekende macht. Een rechter zou dit moeten meewegen in een vonnis. En een dergelijke kleine zaak verwijzen naar een mediationtraject of het bestuur van een school.

We dreigen hier het touwtje te verliezen waar Jan Terlouw vorig jaar onze harten mee roerde. Onze open samenleving, waarin we met elkaar in vertrouwen samenleven, wordt ondermijnd. De klaagster zelf heeft haar kinderen inmiddels ondergebracht op een islamitische basisschool. Een beroep schaadt daarom de belangen van haar kinderen niet. Hopelijk heeft deze Haagse school de moed om in de storm van het publieke debat, in het belang van alle scholen, kinderen en ouders van Nederland, in hoger beroep te gaan.

Lees ook het commentaar van NRC over deze kwestie: Rechtszaak over klassenfoto toont vooral polarisatie.