Als een IS’er je buurman is

Machtswisseling

In Hamam al-Alil ten zuiden van Mosul is Islamitische Staat al in november 2016 verjaagd. Bewoners zinnen er nu op wraak op families die heulden met IS.

Familieleden van IS’ers wachten op opname in een vluchtelingenkamp. Foto Laurence Geai

Riyad Ahmed, een zachtaardige onderwijzer van 33, weet precies wie er bij IS zijn gegaan in zijn woonplaats Hamam al-Alil. „Het waren de jongens voor wie mijn vader mij al waarschuwde als kind. Ik mocht niet met hen naar school lopen. Het waren jongens die we alleen bij hun moeders naam kenden. Omdat hun moeders hoeren waren.” Kortom: ze werden gezien als uitschot.

Hamam al-Alil is een stoffig stadje van 25.000 inwoners, 30 kilometer ten zuiden van Mosul. Ooit stond het bekend om zijn zwavelbaden; nu als de plek waar in november 2016 een massagraf werd ontdekt met zo’n driehonderd, veelal onthoofde lijken erin. Het was het afscheidscadeau van IS: vlak voor hun nederlaag executeerden ze iedereen die ooit voor de Iraakse veiligheidsdiensten had gewerkt.

Dezer dagen worden rond Hamam al-Alil opnieuw lijken aangetroffen. Maar nu zijn de doden veronderstelde IS-militanten. „We vinden de lijken op de oevers van de rivier de Tigris”, zegt luitenant-kolonel Yassin Ahmad Abbas, de politiechef van Hamam al-Alil. Hij gaat ervan uit dat de militanten zijn vermoord door familieleden van de slachtoffers die ze hebben gemaakt tijdens hun drie jaar durende schrikbewind in zijn plaats. „We hebben het niet in de hand, en ik sta bekend als de strengste politiechef in de wijde omgeving. Deze mensen zijn niet bang om in de gevangenis te belanden. Zij willen gewoon wraak voor hun familieleden.”

Abbas heeft een persoonlijke rekening te vereffenen met IS. In 2013 ontvoerden de militanten zijn broer in een poging hem te dwingen van kamp te veranderen. „Ze hebben mij gebeld. Het gesprek duurde 45 minuten. Ze boden mij geld aan, een hoge positie.” Abbas weigerde; zijn broer werd vermoord.

Het Iraakse leger in het stadje Hamman Al Alil, ten zuiden van Mosul, heeft zo’n 350 voormalige IS-leden gevangen gezet.
Foto’s Laurence Geai

In juni 2013 kreeg Abbas opnieuw telefoon van IS. „We gaan een kamikaze op je afsturen.” Twee dagen later sprong de kamikaze bij Abbas in de auto in het centrum van Hamam al-Alil. Abbas worstelde met de man. De bom ging af, maar Abbas raakte alleen gewond. Toen IS op 19 juni 2014 Hamam al-Alil veroverde – op dezelfde dag als Mosul – was een van de eerste dingen die ze deden het huis van Abbas opblazen. Hijzelf was toen al gevlucht.

Die lui werden niet gedreven door ideologie.

Dat Abbas zijn handen nu vol heeft aan wraaknemingen, komt ook doordat de meeste IS’ers in Hamam al-Alil geen vreemden waren. Er waren weliswaar buitenstaanders: een Franse familie, jihadisten uit voormalige Sovjetrepublieken en op een bepaald moment de familie van IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi.

„Maar de meeste IS’ers waren onze buren”, zegt Khaled Abdul Nasser, een jongeman die ooit met de Amerikaanse troepen heeft gewerkt en nu droomt van een nieuw leven in de VS. „Die lui werden niet gedreven door ideologie. Het waren bandieten die geprofiteerd hebben van de situatie om wraak te nemen op de samenleving. Vaak kwamen ze uit onopgeleide families, waren het drugsverslaafden die de kans zagen de baas te spelen over iedereen.”

„Eentje was zelfs homo”, zegt Abdullah Bilal, een ex-politieman die nu in het plaatselijk bestuur van Hamam al-Alil zetelt. Bilal legt de schuld bij de Amerikaanse bezetting van Irak. „De Amerikanen hebben IS gecreëerd door het uitschot op te sluiten bij de extremisten. Ik heb hen daarvoor nog gewaarschuwd. Die criminelen waren een gemakkelijke prooi om gehersenspoeld te worden door de extremisten. Toen IS in 2014 naar Mosul kwam, waren zij de sleeper cells.”

Politiechef Abbas vertelt het verhaal van een ver familielid dat hem kwam vragen om een baan voor zijn zoon. „Ik heb daarvoor gezorgd. Toen werd de man gearresteerd: hij had geiten gestolen. De Amerikanen sloten hem op. Na zes maanden kwam hij terug: hij eiste dat zijn zoon ophield met voor de ongelovigen te werken. Ik heb hem laten komen. We hebben hem wat klappen verkocht. Later is hij minister van Landbouw geworden voor Islamitische Staat.

Laurence Geai
Laurence Geai
Laurence Geai
Laurence Geai

„Maar hij heeft het kalifaat nooit gezien. Dat komt door zijn eigen stommiteit. De man was vijftig, maar hij wilde trouwen met een meisje van 15. Daarover werd gepraat. Dus toen hij naar het dorp van dat meisje ging om haar hand te vragen, hebben wij hem opgewacht. We hebben hem doodgeschoten. Dat was een week voor de val van Mosul in 2014.”

Dit zegt veel over de mannen die bij IS zijn gegaan, vindt Abbas. „Kijk: als hij niet absoluut seks wilde hebben met een jong meisje, dan hadden wij hem niet kunnen doodschieten. De meeste mannen hier zijn bij IS gegaan voor profijt, voor macht. En ja: voor de seks.”

Ik ga hen echt niet in de gevangenis stoppen. Het zijn onze broeders.

Een tijdje geleden dook een nieuwe groep op die zich de Revolutionairen van Hamam al-Alil noemde. Op Facebook pochten ze met granaataanvallen en het beschieten van de huizen van bekende IS-families. Doden zijn daarbij nog niet gevallen: de groep wil vooral dat de families opkrassen. Abbas weet ervan. „Ik heb hen op Facebook gevraagd om daarmee op te houden, om de wettelijke weg te bewandelen. Sindsdien houden ze zich koest. Maar eerlijk gezegd: als ze terugkomen, ga ik het gewoon op zijn beloop laten. Ik ga hen echt niet in de gevangenis stoppen. Het zijn onze broeders.”

Bewoners van Hamman Al Alil kunnen weer vrijelijk gebruik maken van de warme bronnen in de stad.. Foto’s Laurence Geai

Nee, zijn wrok reserveert Abbas voor organisaties als Human Rights Watch. Dat zijn volgens hem de ‘beschermers van IS’. Hij geeft een voorbeeld. „Ik werd naar een dorpje in de buurt geroepen. Burgers daar wilden het huis vernielen van een vrouw van wie de man bij IS zat. Toen ik aankwam, bedreigde zij mij. ‘We gaan sterker dan tevoren terugkeren’, zei zij. Maar wat zeggen de mensenrechtenorganisaties? Dat ik burgers intimideer. Wat willen zij? Dat ik het hele dorp evacueer omwille van die ene vrouw?”

Een dorp evacueren is precies wat Abbas wilde doen in Imam Gharbi, ten zuiden van Hamam al-Alil. „We wisten dat de helft van het dorp trouw was aan IS. Ons plan was hen naar een vluchtelingenkamp te brengen. Maar de mensenrechtenorganisaties staken daar een stokje voor.” Vorige week lanceerde IS een verrassingsaanval in Imam Gharbi. Het Iraakse leger heeft het dorp nog altijd niet kunnen heroveren.

De Iraakse autoriteiten moeten zich afvragen hoe het komt dat IS destijds zo makkelijk mensen heeft kunnen rekruteren.

Wat er met de IS-families moet gebeuren, is hét gespreksonderwerp in Hamam al-Alil en andere plaatsen die recent zijn bevrijd van IS. De uitkomst is mogelijk bepalend voor de toekomst van Irak.

Een veronderstelde 21-jarige IS’er word verhoord en daarna gevangen gezet. Foto’s Laurence Geai

„De Iraakse autoriteiten moeten zich afvragen hoe het komt dat IS destijds zo makkelijk mensen heeft kunnen rekruteren”, zegt Belkis Wille, onderzoekster van Human Rights Watch in Irak. „Eén reden was de straffeloosheid waarmee het Iraakse leger voor 2014 opereerde. Als dit scenario zich herhaalt, dan ga je mensen opnieuw in de armen drijven van IS, of wat ook de opvolger van IS wordt.

„Je hebt nu mensen die opgepakt worden door diverse Iraakse veiligheidsdiensten op verdenking van IS-lidmaatschap. Een deel verschijnt voor de rechtbank. Velen worden gefolterd en in sommige gevallen geëxecuteerd.”

Human Rights Watch heeft onder meer vastgesteld dat in Safina, een verlaten dorp langs de Tigris, „mannen worden vastgehouden, gefolterd en geëxecuteerd.” De organisatie heeft ook tientallen gevallen gedocumenteerd van lijken die geblinddoekt en met handboeien om zijn aangetroffen langs de Tigris of elders.

„Tegelijk heb je ook families en stammen die op wraak zinnen. Daarbij gaat het meestal om het gedwongen uitzetten van IS-families, soms met de hulp van de veiligheidsdiensten.”

Wille weet dat de woede van de burgers tegen de IS-families „heel reëel” is. „Maar de autoriteiten zouden tegen die IS-families moeten zeggen: ‘Kijk, we kunnen geen politieman voor elk huis zetten. We kunnen jullie wel naar een kamp brengen voor jullie eigen veiligheid.’ In de praktijk is dat niet vrijwillig maar worden ze gedwongen. En eenmaal in de vluchtelingenkampen hebben zij geen bewegingsvrijheid. Zij mogen er geen bezoekers ontvangen en ze mogen geen telefoon hebben. Ze zijn de facto gevangenen.”

Veel mensen in Hamam al-Alil vinden dat juist goed. Een plaatselijke advocaat is handtekeningen aan het verzamelen voor een petitie om alle IS-families in de stad in kampen te stoppen. Maar niet iedereen in het stadje is het daarmee eens.

„Wraakneming is een cyclus zonder einde”, zegt Abdullah Bilal, het plaatselijk bestuurslid. „Op deze manier gaan we alleen nieuwe vijanden maken. We moeten deze mensen juist rehabiliteren zodat ze opnieuw kunnen deelnemen aan de samenleving. Tenminste, zij die geen misdaden hebben begaan.”

Ik probeer de kinderen in de kampen te leren om lief te hebben in plaats van te haten.

Ook Riyad Ahmed, de onderwijzer, is genuanceerd. Hij werd door IS verplicht om hun gedachtengoed te onderwijzen aan de kinderen van de militanten. „Nu probeer ik dat ongedaan te maken door de kinderen in de kampen te leren om lief te hebben in plaats van te haten.”

Volgens Riyad, wiens vader door IS werd geëxecuteerd, moeten families waar alleen een zoon of echtgenoot bij IS is gegaan worden ontzien. „Dat was niet hun fout. Maar die families die pronkten met hun IS-lidmaatschap? Die moeten afzien in de kampen, net als de mensen die voor hen op de vlucht zijn gegaan.”

Politiechef Abbas, die al sinds 2003 de chaos in Irak vanaf de eerste rij meemaakt, is niet echt optimistisch over het volgende hoofdstuk. „Irak”, zegt hij, “is zoals een tv-serie: wordt vervolgd.”