NRC checkt: ‘De AIVD is de best gecontroleerde dienst van Europa’

Dat zei AIVD-chef Rob Bertholee in een vakblad voor leraren maatschappijleer.

De AIVD in Zoetermeer. Foto Lex van Lieshout

De aanleiding

AIVD-chef Rob Bertholee gaf in het laatste nummer van Maatschappij en Politiek, een vakblad voor leraren maatschappijleer, een interview over het werk van de inlichtingendienst. Op een vraag over het toezicht op de AIVD zei hij: „Ik ben ervan overtuigd dat wij de best gecontroleerde dienst, in elk geval in Europa, waarschijnlijk in de wereld, zijn.”

Bertholee noemde bijvoorbeeld dat voor het tappen en hacken van computers om informatie te verkrijgen toestemming van de minister nodig is, en dat achteraf wordt gecontroleerd of die inzet rechtmatig was door het toezichthoudend orgaan CTIVD. Ook is er parlementaire controle op de AIVD door de Commissie Stiekem, de commissie van voorzitters van de vijf grootste fracties in de Tweede Kamer. Daarnaast kunnen de Algemene Rekenkamer en Ombudsman onderzoek doen binnen de AIVD, aldus Bertholee.

Waar is het op gebaseerd?

Directeur-generaal Bertholee gaf in het interview geen voorbeelden van toezicht in andere landen die zijn overtuiging kunnen staven. Daarom vroeg NRC aan de AIVD waarop Bertholee zijn vergelijking baseert. Een medewerker van de AIVD mailde terug met een verwijzing naar de toelichting (Memorie van Toelichting) op de wijziging van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv), eerder dit jaar. Die bevat een inventarisatie van de bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in Duitsland, België, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk, en het toezicht daarop.

Daarnaast vroeg NRC aan toezichthouder CTIVD om aanvullend materiaal. Die wees op twee andere Europese inventarisaties. Een daarvan vergelijkt de manier waarop lidstaten bulkdata verzamelen, de andere inventariseert hoe het toezicht is geregeld op de inlichtingendiensten in de EU.

En klopt het?

Deze factcheck kijkt naar de vraag of de AIVD de best gecontroleerde dienst van Europa en waarschijnlijk in de wereld is.

De beide genoemde Europese rapporten dateren van 2015. Dat is voor de wetswijziging van 2017 die het toezicht op de Nederlandse inlichtingendiensten opnieuw inricht. De informatie die de AIVD zelf geeft, is recenter, van vorig jaar. Ook deze informatie heeft duidelijke beperkingen. In de eerste plaats heeft de informatie betrekking op slechts vier lidstaten van de EU. De memorie van toelichting inventariseert niet de gehele EU, laat staan de wereld. Ook bevat ze, net als de Europese rapporten, geen systematische vergelijking en weging van de vele uiteenlopende controle- en toezicht-elementen die er bestaan in de inlichtingenwereld. Hoe belangrijk is het parlementaire toezicht bijvoorbeeld, vergeleken met dat van de CTIVD?

Niettemin stelt de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel waarop de AIVD de aandacht vestigt, dat Nederland internationaal gezien „koploper is” in het toezicht. Dat komt onder meer door de invoering van een nieuwe onafhankelijke toetsingscommissie (TIB) die de inzet van bijzondere inlichtingenmiddelen vooraf toetst. Ook is er toezicht tijdens en achteraf op het inlichtingenwerk door de onafhankelijke CTIVD. Achteraf is er de controle van de parlementaire Commissie Stiekem. Deze drieslag (TIB, CTIVD en Commissie Stiekem) kennen weinig landen.

Constant Hijzen die vorig jaar aan de Universiteit Leiden promoveerde op de geschiedenis van de AIVD, begrijpt daarom de opmerking van Bertholee wel. „Ik ken weinig of geen landen met zo’n uitgebreid toezichtstelsel als het onze. Dus als hij de structuur van het Nederlands toezichtstelsel bedoelt, zou hij best eens gelijk kunnen hebben.”

Anders is het echter waar het gaat om de vraag of die structuur goed werkt en de controle in de praktijk goed verloopt. „Het bestaan van een parlementaire toezichtscommissie is nog geen garantie voor goed toezicht”, aldus Hijzen. „Ik heb Frits Bolkestein wel eens horen zeggen toen hij als VVD-fractievoorzitter in die commissie zat: „Ik lette alleen op wat er in de ochtendkranten stond, en daar was de veiligheidsdienst nooit bij.”

Conclusie

Er is geen materiaal dat de overtuiging van Bertholee staaft dan wel logenstraft. We beoordelen de uitspraak van Bertholee daarom als niet te checken.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail naar nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter via hashtag #nrccheckt