Zwickmühle en Volkswagen

Zoals een vogelaar met glinsterende ogen zijn kijker in de weitas stopt als hij hoort dat er in Nederland een roodkeelnachtegaal is gesignaleerd, zo greep de schaakliefhebber naar zijn zakschaakbordje of zijn smartphone toen de mare ging dat er in het recente kampioenschap van Nederland een Zwickmühle was geweest. ‘Torre-Lasker, Moskou 1925’ mompelde hij gelukzalig en hij kon niet wachten om te zien of de nieuwe partij het in schoonheid haalde bij die oerzwickmühle uit 1925. Wat in L’Ami-Van Wely uit het NK was gebeurd, deed daar inderdaad niet voor onder.

Een moeizame definitie kan niet duidelijker zijn dan het zetverloop vanuit het diagram. De zwarte koning beweegt zich machteloos heen en weer terwijl zijn stelling leeg wordt geplukt. De Zwickmühle appelleert aan ons sadisme.

Zwickmühle, Überdeckung en Zugzwang stammen uit de tijd dat Duits de voertaal in schaakland was. Überdeckung en Zwickmühle (oorspronkelijk een term uit het molenspel) zijn door Aaron Nimzowitsch (1886-1935) geïntroduceerd, maar de minder zeldzame vogel Zugzwang werd al in 1858 gesignaleerd.

In de Verenigde Staten hoorde ik in de vorige eeuw nog een Duitstalige schaakterm die de Duitsers zelf niet zo gebruiken: Volkswagen. Het werd daar door de topschakers gebruikt als een synoniem van Zugzwang. Volkswagen vonden ze makkelijker.

Toen Loek van Wely in de tweede ronde van het NK het slachtoffer was geworden van die spectaculaire Zwickmühle, werd er sterk getwijfeld aan zijn kansen om nog eens kampioen te worden. Is hij niet al 44 jaar oud, en is hij vorig jaar niet voor het eerst vader geworden, wat volgens de geleerden op een verlies van minstens 100 ratingpunten neerkomt? En had hij zelf al niet laten doorschemeren dat hij beschikbaar was voor oudemannenfuncties zoals toernooidirecteur of coach?

Het ging anders en Loek werd voor de achtste keer kampioen van Nederland.

Erwin l’Ami-Loek van Wely, Amsterdam NK 2017

1. e4 c5 2. Pf3 e6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pc6 5. Pc3 d6 6. Le3 Pf6 7. f4 e5 8. Pf3 Pg4 9. Dd2 Pxe3 10. Dxe3 exf4 11. Dxf4 Le7 12. 0-0-0 0-0 13. Pd5 Te8 14. Kb1 Lf8 15. Lc4 Le6 16. Thf1 Tb8 17. Pg5 Pe5 18. Lb3 Le7 19. Pf3 De openingskenner L’Ami heeft een prettige stelling gekregen. Ook 19. Pxe6 fxe6 20. Pc3 zou lastig zijn voor zwart. 19…Lxd5 20. Pxe5 Zwart had waarschijnlijk gerekend op 20. Lxd5 Lf6, wat overigens ook niet gemakkelijk voor hem zou zijn. 20…Lg5 Hiermee dwingt hij L’Ami bijna om een daverende klap uit te delen. 20…Lxb3 of 20…Lf6 was beter. 21. Dxf7+ Lxf7 22. Pxf7 Dc7

Zie diagram

De Zwickmühle staat klaar. Zwart wordt leeggeplukt. 23. Pxg5+ Kh8 24. Pf7+ Kg8 25. Pxd6+ Kh8 26. Pf7+ Kg8 27. Td8 Een mooie zet. Het banale 27. Pd6+ Kh8 28. Pxe8 Txe8 zou zwart met nog een stel torens op het bord meer kansen geven. 27…De7 28. Txe8+ Txe8 29. Pd6+ Kh8 30. Pxe8 Dxe8 31. e5 h5 32. e6 In deze vereenvoudigde stelling is zwart verloren. Wits e-pion is te ver opgerukt. 32…Kh7 33. a4 b5 34. axb5 Dxb5 35. Te1 Db4 36. c3 De7 37. Lc2+ Kg8 38. c4 Kf8 39. Lg6 h4 40. c5 Kg8 41. Lc2 Kf8 42. c6 Ke8 43. c7 Dxc7 44. e7 Dc6 45. Te4 Zwart gaf op.