G20: de vrijhandel is gered – nou ja, voorlopig

Slotverklaring De eerste G20-top met Donald Trump is geëindigd zonder grote ongelukken. Wel werd er lang gevochten over sommige woorden.

Donald Trump spreekt met Angela Merkel en Donald Tusk tijdens een plenaire sessie op de G20-top in Hamburg. Foto Ludovic Marin/EPA

De staats- en regeringsleiders van de G20 hebben hun eerste top met een onvoorspelbare Amerikaanse president afgerond met samenspraak, moeizame compromissen en zelfbewuste onenigheid, maar zonder grotere ongelukken.

De vrijhandel werd gered met een compromis, het gevecht om een beter klimaat eindigde in 19 tegen 1 en een handelsoorlog over staal is, in elk geval voorlopig, afgewend. In de slotverklaring committeerden de landen zich bovendien aan samenwerking binnen de regels van het multilaterale systeem – belangrijk omdat Trump een voorkeur lijkt te hebben voor bilaterale afspraken. Zo stelde hij in de marge van de G20 een bilateraal handelsakkoord met het Verenigd Koninkrijk in het vooruitzicht.

Lees ook over de hevige protesten in Hamburg: Hamburg ziet zwart van rook

De G20, die ook wel eens excelleert in vrome adhesieverklaringen aan internationale samenwerking, ging onder leiding van bondskanselier Merkel de meningsverschillen niet uit de weg. „We zoeken overeenstemming, maar het is niet de bedoeling onenigheid te verdoezelen”, zei ze aan het begin van de tweedaagse top. Na afloop zei ze dat de discussies soms „moeilijk” waren en dat over sommige woorden in de gezamenlijke slotverklaring lang was gevochten. „Ik kan alleen maar zeggen hoe het was.”

Twee dossiers zorgden van meet af aan voor spanningen. Handel en klimaat. De G20 veroordeelde in Hamburg protectionisme weer uitdrukkelijk, maar wees er óók op dat landen over legitieme instrumenten beschikken om hun markten te beschermen tegen unfaire praktijken. Daarmee kwam de groep tegemoet aan de protectionistische koers van president Trump.

De formulering laat uiteraard de mogelijkheid open dat protectionistisch georiënteerde landen te pas en te onpas die legitieme instrumenten inzetten. Premier Rutte, aanwezig op uitnodiging van gastvrouw Merkel, zei na afloop van de top „slightly positive” te zijn dat Trump dat niet zou doen. Rutte vindt dat Trump de wereldhandel te veel ziet als een zero-sum-game, waarbij tegenover elke winnaar een verliezer staat. Terwijl het juist een win-win-situatie kan zijn, waarbij handel leidt tot meer welvaart voor alle betrokkenen.

Rutte was ook opgelucht dat een dreigende handelsoorlog over staal op dit moment is afgewend. Trump dreigt al enige tijd met invoerheffingen op staal omdat hij vindt dat Europa en China staal op de Amerikaanse markt dumpen. Dat dreigement voerde hij niet uit en de G20 besloot om een internationaal onderzoek naar de staalmarkt, waartoe vorige jaar al werd besloten, versneld uit te voeren.

Een eensgezinde verklaring over de strijd voor een beter klimaat zat er niet in, nadat Trump het Klimaatakkoord van Parijs had opgezegd. President Poetin zei dat Rusland, dat het akkoord wel tekende maar nog niet ratificeerde, Parijs zal nakomen. De Franse president Emmanuel Macron zei dat hij het nog niet had opgegeven Trump alsnog te overtuigen van het nut van ‘Parijs’.

Hoe moeizaam de onderhandelingen geweest moeten zijn, bleek vrijwel onmiddellijk na afloop van de top. De Turkse president Erdogan verklaarde dat Turkije voorlopig niet van plan is het klimaatverdrag te ratificeren. De voormalige Franse president Hollande zou hem beloofd hebben dat Turkije in het verdrag niet als industrieland zou worden aangemerkt. Dat is wel gebeurd, waardoor Turkije geld moet storten in het klimaatfonds dat onderdeel is van het verdrag. Hoe dit zal aflopen was zaterdagavond niet te zeggen, duidelijk is wel dat Erdogan hiermee enigszins afbreuk heeft gedaan aan Merkels G20-prestatie - het bijeenhouden van Parijs-coalitie.

In de marge van de bijeenkomst vonden tientallen onderonsjes plaats. Vaak langere besprekingen, zoals de ontmoeting tussen Trump en Poetin, soms spontaan. Zo constateerde Rutte dat Poetin vrijdagavond achter hem ging zitten tijdens een concert. Na afloop schoot Rutte hem aan om de president bij te praten over het MH17-onderzoek en de pogingen tot berechting van de daders. Afgelopen week werd duidelijk dat eventuele vervolging zal plaatsvinden in Nederland, volgens Nederlands recht.

Belangrijke onderwerpen op een rij:

Protectionisme

Een vrije wereldhandel behoort tot de raison d’être van de G20. Met een Amerikaanse president die protectionisme propageert kwam dit uitgangspunt in gevaar. In Hamburg vond men een compromis. De leiders spreken zich uitdrukkelijk uit tégen het afschermen van de eigen markt, maar stellen ook dat het legitiem kan zijn om je te verdedigen tegen unfaire handel.

Staal

Op de achtergrond speelde een conflict over staal. Trump vindt dat China, Japan en Europa staal dumpen op de Amerikaanse markt en heeft een paar keer gedreigd met strafmaatregelen, zoals invoerheffingen. De Europeanen, zo liet de EU vrijdagochtend naar de Financial Times lekken, bereiden een lijst voor met Amerikaanse producten die in dat geval als vergelding worden belast met hogere invoerheffingen in de EU. Op de lijst staat onder andere bourbon. Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zei op de eerste ochtend van de G20 dat de EU binnen een paar dagen op een Amerikaanse strafmaatregelen zou kunnen reageren.

Merkel zei te hopen dat de kwestie langs multilaterale weg opgelost kan worden.

Klimaat

Nadat Trump het klimaatakkoord van Parijs had opgezegd was unanimiteit in Hamburg vrijwel uitgesloten. In de slotverklaring zeggen 19 landen dat ze zich houden aan ‘Parijs’ en dat ze er „kennis van nemen” dat de VS niet meer meedoen. Ruzie was er dagenlang over de Amerikaanse wens om een passage op te nemen waarin de VS aankondigt andere landen te ondersteunen bij het schonere gebruik van fossiele brandstoffen. Dat lag moeilijk omdat die fossiele brandstoffen juist uitgebannen moeten worden. De VS blijven overigens wel lagere emissies nastreven.

Terrorisme

Al snel was er overeenstemming over de noodzaak terrorismebestrijding energieker ter hand te nemen. Ook kwam men een aantal maatregelen overeen. Zo willen de landen bijvoorbeeld dat internetproviders terroristische propaganda sneller verwijderen, de financiering van terreur aanpakken en de onderlinge uitwisseling van informatie verbeteren. Ook zoeken de landen naar wegen om iets te doen tegen versleutelde berichten die terroristen elkaar per berichtendiensten sturen.

Migratie

Tot teleurstelling van de Europeanen werd men het niet eens over de idee om mensensmokkelaars aan te pakken met VN-sancties. China en Rusland stelden dat dit onderwerp niet op de G20 hoort. De idee, afkomstig van de EU, is om de bankrekeningen van smokkelbendes te bevriezen en hen het reizen onmogelijk te maken. In de slotverklaring staat nu slechts dat actie wordt ondernomen tegen mensensmokkelaars.

Afrika

Voor het eerst heeft de G20 een omvangrijk project opgezet met en voor Afrika. Merkel onderstreepte dat Afrika nu zover is dat landen zelf aangeven waar ze heen willen en welke hulp ze daarbij kunnen gebruiken. Het Compact with Africa (CWA) moet een aanvulling zijn op bestaande samenwerkings- en hulpprogramma’s. Het CWA beoogt private investeringen in infrastructuurprojecten aan te zwengelen. Zeven Afrikaanse landen, waar onder Senegal, Marokko, Ethiopië en Rwanda, nemen al deel aan het project. Deelnemende landen hebben volledig autonomie over het programma. Of het programma een succes wordt moet nog blijken, maar gastland Duitsland is er wel in geslaagd Afrika weer iets beter te verbinden met de rest van de wereld.

Vrouwen

Gastvrouw Merkel dwong ook aandacht af voor de ongelijke positie van vrouwen – één blik op de diverse ‘familiefoto’s’ van regeringsleiders onderstreept hoe noodzakelijk dat nog is.

Zaterdagochtend was er een kort gastoptreden van Ivanka Trump die in Hamburg geld probeerde in te zamelen voor een Wereldbank-fonds dat vrouwelijke ondernemers in ontwikkelingslanden moet ondersteunen. Ivanka nam tijdelijk plaats op de stoel van haar vader om haar project toe te lichten – volgens insiders was het nog niet eerder gebeurd dat een familielid invalt voor een president.

In het fonds zit nu 325 miljoen dollar, waarvan 100 miljoen is toegezegd door Saoedi-Arabië, dat de Trumps eerder dit jaar bezochten, en 50 miljoen door vader Trump. Ivanka heeft nog wat werk voor de boeg: ze heeft pas éénderde van beoogde bedrag.