G19+1: laveren rond het humeur van Trump

G20 in Hamburg Op de top van de grootste industrielanden, die vrijdag begint, moeten wereldleiders positie kiezen ten opzichte van de wispelturige VS.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Chinese president Xi Jinping tijdens een persbijeenkomst. Foto’s John Macdougal, Steffie Loos/AFP

De Chinese leider Xi Jinping belde begin deze week met de Amerikaanse president Donald Trump om vervolgens, op weg naar Duitsland, twee dagen bij president Vladimir Poetin in Moskou langs te gaan. Trump ontmoet donderdagavond nog snel de Duitse kanselier Angela Merkel. De Russische president ontbijt vlak voor de eigenlijke top nog met Merkel en de Franse president Emmanuel Macron. De Europeanen zaten vorige week al eens samen. In de aanloop naar de G20-top die vrijdag begint is er een opvallende piek in bilateraal overleg tussen wereldleiders geregistreerd. De opmaat naar de conferentie in Hamburg getuigt van nervositeit op hoog niveau.

Sinds de verkiezing van Donald Trump is het onrustig in de wereldgemeenschap. Onberekenbaarheid is Trumps handelsmerk, America First zijn leidraad. Alle andere spelers proberen opnieuw positie te kiezen ten opzichte van de wispelturige supermacht VS én ten opzichte van elkaar. En dat gaat niet geruisloos.

De bijeenkomst van staats- en regeringsleiders van de twintig landen met de grootste economie zou daarom wel eens de lastigste in jaren kunnen worden. Een wereldtop tussen nieuwe fricties en ontluikende allianties, met een sleutelrol voor gastland Duitsland.

Lees ook: Welkom in de hel van Hamburg, over de protesten tegen de G20-top.

Europa-VS: openlijke controverse

Europa en de Verenigde Staten hebben al maanden openlijk ruzie over defensie-inspanningen in het kader van de NAVO en over het klimaatbeleid. Trumps eerste optreden in Europa dit voorjaar was voor Merkel een enorme teleurstelling. Trump verzuimde in Brussel om de solidariteit binnen de NAVO te onderstrepen, hekelde de lage defensie-uitgaven van de Europese partners en liet zich, ondanks een weekend praten op Sicilië, niet overtuigen van het nut van het Klimaatverdrag van Parijs.

Merkel concludeerde bij thuiskomst dat Duitsland niet meer zo op de VS kan bouwen als voorheen. De bondskanselier vertolkte de Europese kritiek op Trump één dag voor diens bezoek zo: „Wij zoeken naar samenwerking opdat iedereen beter wordt, de Amerikaanse regering ziet globalisering niet als win-win maar als een proces van winnaars en verliezers.”

Gezien de onderkoelde verhoudingen tussen Trump en gastvrouw Merkel lijkt een fikse woordenwisseling gegarandeerd. „We kennen de standpunten van de Amerikaanse regering, en ik denk niet dat die zullen veranderen naar aanleiding van een tweedaags verblijf in Hamburg”, zei Merkel begin deze week in een poging de verwachtingen alvast te dempen.

Het klimaat staat ook in Hamburg weer op de agenda. Merkel is vastberaden. Ze probeert Trump zo ver te krijgen dat zorg voor het klimaat in de gezamenlijke slotverklaring wordt opgenomen. Dat is vragen om moeilijkheden. Trump stapte met veel bombarie uit het Klimaatverdrag, met een tuinfeestje in de Rose Garden, compleet met jazzcombo. „Ik ben gekozen om de burgers van Pittsburgh te vertegenwoordigen – niet die van Parijs.”

Om te onderstrepen dat hij toch vrienden heeft in Europa, begint Trump zijn tweede buitenlandse reis donderdag in Polen, een land dat regelmatig met de Europese Unie overhoop ligt over democratische rechten. De huidige Poolse regering deelt Trumps scepsis over multilaterale organisaties en immigratie. Bovendien zal hij een bijeenkomst bijwonen van de Drie Zeeën Conferentie, een groep Europese landen onder leiding van Polen en Kroatië die als alternatief voor de Frans-Duitse as wordt gezien.

In de controverse over de defensie-uitgaven hebben veel Europeanen eenzelfde belang: niet te veel uitgavengroei en niet te snel. Het klimaat dreef Europa, China en Rusland opeens in hetzelfde kamp. Merkel zou Trump graag isoleren en de G20 omvormen tot G19+1. Maar daarin zou de Britse premier Theresa May niet mee willen gaan. Sinds Brexit zingt zij vaker solo bij Europese optredens.

Ook los van Trump staat de relatie tussen de VS en Rusland al enige tijd onder druk.

Naast klimaat is ook handel een explosief dossier – en weer staan Europa en Azië tegenover de VS. Volgens Duitse media houdt het Kanzleramt er rekening mee dat Trump een politieke handgranaat in de zaal kan gooien: de afkondiging van invoerheffingen of quota voor staal als vergelding voor de vermeende dumping van goedkope staalproducten door Europa, China en Japan op de Amerikaanse markt. Importheffingen zouden perfect passen in Trumps America First agenda en de relatie tussen de machtsblokken verder onder druk zetten.

Om Trumps te verwachten protectionisme te pareren willen Europa, China en Japan zich profileren als de nieuwe kampioenen van de vrije handel.

Het is niet toevallig dat de EU en Japan de dag vóór de G20 een handelsakkoord op hoofdlijnen willen aankondigen, waar al sinds 2013 over is onderhandeld. Trump dreef Japan en de EU in elkaars armen door het Trans-Pacifisch Partnerschap (TPP) vaarwel te zeggen en de onderhandelingen over een handelsakkoord tussen de EU en VS (TTIP) te bevriezen. China, op zijn beurt, opende maandag, na jaren van druk uit het Westen, zijn obligatiemarkt voor Westerse beleggers. Het signaal aan Trump duidelijk: als je niet meedoet, gaan we alleen verder.

China-VS: enthousiasme beklijft niet

China en de VS begonnen na de verkiezing van Trump met een poging tot toenadering, getuige de warme ontvangst van Xi op Trumps buiten Mar-a-Lago. Trump liet de agressieve anti-China-retoriek over unfaire handel uit zijn verkiezingscampagne achterwege, China keurde trademarks goed voor producten van Ivanka Trump zodat die op de Chinese markt beschermd zijn.

Het enthousiasme beklijfde niet. Dit weekend kwamen traditionele twisten tussen de twee weer bovendrijven: over zeggenschap over de Zuid-Chinese Zee en over Amerikaanse wapenverkopen aan Taiwan.

Noord-Korea, dat ook dit jaar weer rond de G20 een raketproef deed, is een acuter twistpunt tussen Washington en Beijing. Trump probeert China ervan te overtuigen dat het de druk op Noord-Korea moet opvoeren opdat het regime in Pyongyang afziet van provocaties met raketten, of erger, met kernproeven. China wil echter niet verder gaan dan sancties die in VN-verband zijn afgesproken. Het wil uiteraard niet gezien worden als marionet van de VS en heeft geen baat bij de chaos die zou volgen op een val van het regime in het buurland met 25 miljoen inwoners. In Moskou spraken Xi en Poetin deze week af om Noord-Korea samen aan te pakken: in de VN.

Trump reageerde boos op Twitter op de Chinese terughoudendheid: „Handel tussen China en Noord-Korea groeide in het eerste kwartaal met 40 procent. Dat wat betreft samenwerken met China – maar we moesten het proberen.”

Handel is verreweg het belangrijkste geopolitieke instrument voor China. Zo bezien heeft Xi, die in oktober benoemd wordt voor een tweede termijn van vijf jaar, alle reden om Trump vol zelfvertrouwen te bejegenen. Het Chinese aandeel in de wereldeconomie is gestegen tot 18 procent. In Moskou maakte Xi deze week afspraken die handel tussen China en Rusland moet vergemakkelijken, over de levering van Russisch gas en over een kapitaalinjectie voor Russische financiële instellingen, die in verband met Westerse sancties moeilijk aan kapitaal kunnen komen.

Rusland-VS: een mistige relatie

En dan is er ook nog de ondoorzichtige relatie tussen de presidenten van Rusland en de VS. In Hamburg zal het er eindelijk van komen, vrijdagmiddag, de eerste ontmoeting tussen de presidenten Trump en Poetin. Als wereldleiders elkaar ontmoeten loont het altijd even op te letten. Zeker bij een eerste keer. Wat zeggen ze? Hoe kijken ze? Schudden ze handen? Zo ja, hoe krachtig en hoe lang? Déze first date heeft een extra dimensie: bijna niemand weet in welke verhouding de twee mannen tot elkaar staan. Hebben die twee een verleden?

Trump houdt al maanden vol dat hij geen uitzonderlijke betrekkingen met Rusland en Poetin heeft, zakelijk noch politiek. Toch lopen er verschillende officiële onderzoeken naar de Russische connecties van Trumps entourage. Poetin, op zijn beurt, houdt al maanden vol dat hij geen opdracht heeft gegeven de Amerikaanse verkiezingen te beïnvloeden om Trump te helpen. Amerikaanse inlichtingendiensten zijn ervan overtuigd dat de Russen dat wél hebben gedaan.

Volgens Amerikaanse media wilde Trump een volwaardige bilaterale ontmoeting, compleet met formele agenda en gezamenlijke persverklaring, maar was een deel van zijn staf bang voor diplomatieke bloopers. Een al te vriendschappelijke omgang met Poetin zou bovendien koren op molen zijn van politieke opponenten: zie je wel, er klopt iets niet. En hoe vriendelijk kun je zijn tegenover een land dat in je verkiezingscampagne heeft gerommeld?

Waar de twee over zullen spreken is niet bekend. „Er is geen specifieke agenda – het wordt waar de president ook maar over wil spreken”, zei generaal Herbert McMaster, Trumps adviseur voor Nationale Veiligheid.

Van samenwerking tussen de grootmachten is amper sprake.

Ook los van Trump staat de relatie tussen de VS en Rusland al enige tijd onder druk. De Russische annexatie van de Krim en de Russische inmenging in Oekraïne werden door het Westen beantwoord met sancties. In Syrië vechten beide grootmachten in vijandige kampen; Rusland steunt Assad, de VS steunen de tegenstanders van het regime. Zowel in Oost-Europa als in Syrië komen beide strijdkrachten dagelijks letterlijk dicht bij elkaar in de buurt.

Van samenwerking tussen de grootmachten is amper sprake. Onderling overleg lijkt tot een minimum te zijn beperkt. Zelfs gesprekken bedoeld om incidenten te voorkomen of crises snel te ontzenuwen worden periodiek opgeschort.

Vier organisaties van voormalig ministers en regeringsleiders uit Europa, de VS én Rusland hopen dat de G20 het begin van detente kan zijn. Ze stuurden het duo een open brief. „De kloof tussen Rusland en het Westen lijkt nu dieper dan op enig moment sinds de Koude Oorlog”, schreven ze. „Bij gebrek aan nieuwe initiatieven wordt de knoop van wantrouwen steeds strakker aangetrokken.”

De oproep tot toenadering is ironisch. Nog maar een paar maanden geleden bestond de vrees dat Trump zich in de armen van Poetin zou storten. Sindsdien is er veel veranderd. Trump liet een vliegveld van Poetins vriend Assad in Syrië bombarderen, de stationering van Amerikaanse soldaten aan de oostflank van de NAVO, een antwoord op Russische assertiviteit, gaat ook onder Trump gewoon door.