Commentaar

Een strafproces over MH 17 is ver weg, en ook geen zekerheid

‘Verdachten MH 17 worden in Nederland vervolgd”, berichtten diverse media deze week. Strikt genomen is dat juiste en de principiële keuze van de getroffen landen voor het Nederlandse strafrecht, is het vermelden waard. Het neerhalen van de Maleisische MH 17 op klaarlichte dag is en blijft een internationaal misdrijf van ongehoorde proporties. Het verlangen naar genoegdoening en dus berechting, samengevat in Ruttes soundbite dat de ‘onderste steen boven’ moet, wordt door iedere nabestaande onderschreven.

Tegelijk drijft het ook de verwachtingen op. En dat is riskant. Immers, er zijn nog helemaal geen verdachten aangeduid. Het Openbaar Ministerie heeft het bewijs nog niet gewogen. En over vervolging is nog door niemand beslist.

De keuze voor het Nederlandse recht op dit moment is een noodzakelijk stukje van de logistieke en organisatorische puzzel die het onderzoek vormt, maar het zegt niets over de feitelijke kans op zo’n proces. De betekenis van de brief van minister Blok (justitie, VVD) aan de Tweede Kamer is procedureel – als er kan worden vervolgd, dan voor een Nederlandse strafrechter. Niet voor de Belgische strafrechter of die van Australië, Maleisië of Oekraïne – de andere landen die direct bij de MH 17 waren betrokken. Een keuze voor een VN-tribunaal met internationaal gezag had ieders voorkeur, maar is al eerder doorgestreept, na Russische tegenstand. Daarmee is het enige precedent, de veroordeling (en latere uitlevering) van de Libische Lockerbieverdachten, door een internationaal tribunaal in Nederland, achter de horizon verdwenen. Een Nederlandse veroordeling van eventuele Russische daders is straks niet meer dan een lopende diplomatieke kwestie tussen Nederland, België, Maleisië, Australië enerzijds en Rusland anderzijds. Of en hoe hoopvol je mag zijn over uitlevering is dan uitermate ongewis.

‘Verdachten MH 17 worden in Nederland vervolgd” is dus een dubbelzinnige mededeling die verkeerde verwachtingen wekt. Het is ook nog steeds mogelijk dat er straks wordt geseponeerd. Bijvoorbeeld omdat er geen duidelijk bij naam te noemen verdachten gevonden konden worden en de bewijsmiddelen ontoereikend zijn. Het aanhoudende gesteggel over radarbeelden en de recente publicatie van een filmpje met emotionele oproepen van nabestaanden om nieuwe, locale getuigenissen, wijst erop dat MH 17 bepaald geen ‘ronde zaak’ is. Ook het gevreesde begrip ‘verstekprocedure’ viel – een vervolging van een afwezige verdachte. Daar is de rechtspraak meestal niet happig op. Afwezige verdachten kunnen zich niet verdedigen; het risico op een oneerlijk proces is dan groot. Ook internationaal maakt verstek een zwakke indruk.

De bittere waarheid is dat de meeste misdrijven onopgelost blijven en verdwijnen in de vergetelheid

Er moet dus altijd rekening mee worden gehouden dat het uitgebreide opsporingsonderzoek zal eindigen in vermoedens, aannames en waarschijnlijkheden. En juridisch in een zeepbel. Ingecalculeerd moet worden dat uiteindelijk niemand verantwoording zal afleggen of zijn aandeel zal erkennen.

Publieke en publicitaire druk dat er ‘een proces moet komen’ kan resulteren in het organiseren van een desillusie: een sepot of een vrijspraak. Overigens hoort ook dat bij een rechtsstaat; die ruimte moet er ook blijven.

De bittere waarheid is dat de meeste misdrijven onopgelost blijven en verdwijnen in de vergetelheid. Dat laatste zal met MH17 niet snel gebeuren – maar ook hier geldt dat er geen garantie op resultaat is. Die ‘onderste steen’ kan een droom blijven, of gewoon te licht om rechterlijke toetsing te doorstaan. En dan blijft MH 17 dus een kwestie van kolossale, tevens mensonterende pech, waar de daders mee wegkomen.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.