Brenner-grensconflict kan Schengen nekken

Oostenrijkse politici kondigden aan migranten uit Italië te willen stoppen. Alleen zijn die er niet. Ruzie met Italië was het gevolg.

Migranten verlaten een schip die zijn gered van de Middellandse zee. Foto Carlo Hermann/AFP

Aan de Brennerpas, die de grens vormt tussen Oostenrijk en Italië, passeren niet méér migranten uit Italië dan anders. Volgens de politiechef van de Oostenrijkse deelstaat Tirol, Helmut Tomac, zijn dat er tien, vijftien per dag. Tomac zegt dat er ondanks de migratieproblemen in Italië „niets opvallends gebeurt aan de grens” en dat hij het “makkelijk” redt met bestaande politiepatrouilles. Burgemeester Franz Kompatscher van de grensgemeente Brennero, aan Italiaanse kant, beaamt: „We hebben wel eens moeilijke tijden beleefd. Maar nu is de situatie rustig.”

Toch stuurde de Oostenrijkse minister van Defensie, Hans Peter Doskozil, maandag vier pantservoertuigen naar de Brenner, uit vrees dat Afrikaanse migranten noordwaarts komen. Ook houdt hij 750 militairen gereed. Minister van Buitenlandse Zaken Sebastian Kurz deed er nog een schep bovenop. „Wij bereiden ons voor en sluiten de grens als het nodig is.”

‘Bouw muren tegen moslims’

NRC studio - Boudewijn van Diepen

Oostenrijk, dat in 2015 van alle EU-landen met Zweden en Duitsland de meeste vluchtelingen heeft opgenomen, is panisch dat dit scenario zich herhaalt. Toen liepen in het grensdorp Spielfeld dagelijks duizenden Syriërs en Afghanen het land in, zonder dat Oostenrijk enige voorbereiding had getroffen.

Op 15 oktober worden hier parlementsverkiezingen gehouden. De huidige coalitie van conservatieven en socialisten die de naoorlogse politiek heeft gedomineerd, nadert haar eind. Beide partijen kunnen met de extreemrechtse FPÖ gaan regeren om de ander buiten boord te houden. De Defensieminister is een socialist. Zijn collega op Buitenlandse Zaken leidt de conservatieve ÖVP. Hij wil ’s lands jongste kanselier worden. Beide partijen grijpen alles aan om te scoren – en te vermijden dat ze uitglijden over het allergevoeligste thema: migratie. Nu de Kronenzeitung koppen maakt als ‘Bouw muren tegen moslims’, troeven zij elkaar af met spijkerharde FPÖ-taal. Volgens politiechef Tomac heeft het spierballenvertoon over de hypothetische migrantenstroom bij de Brenner alles met die campagne te maken. De Duitse krant Die Zeit schreef over minister Kurz: „Zijn ego heeft wereldmachtniveau, met een hoog risicogehalte.”

Electorale messen zijn geslepen

Risico’s zijn er zeker. De relatie met Italië is zeer gespannen. De Oostenrijkse ambassadeur in Rome is op het matje geroepen. De Lega Nord beschuldigt Oostenrijk ervan Italië tot „stuwmeer” van gestrande migranten te maken. De regerende Democratische partij van ex-premier Matteo Renzi riep de Europese Commissie op een klacht tegen Oostenrijk in te dienen wegens gebrek aan solidariteit. Italië houdt binnenkort óók verkiezingen. Een datum ontbreekt nog, maar ook daar worden diverse electorale messen geslepen. Dit maakt het conflict tussen twee landen tot een potentiële bananenschil voor de Europese migratiepolitiek én de Schengenzone.

De Brennergrens is immers een Schengen-grens. Die mag je niet zomaar sluiten. Een land dat dit doet, benadeelt anderen en verstoort het vrije verkeer op de interne markt. Anderen kunnen terugslaan. Dat kan Schengen nekken, met grote economische gevolgen. De Brenner is dé verkeersader tussen Duitsland en Italië. Dagelijks passeren er 35.000 voertuigen. Jaarlijks komt er 41 miljoen ton goederen overheen.

Oude wonden

Ten slotte rijt de pre-electorale rivaliteit in Wenen en Rome ook oude wonden over Tirol open. Na de Eerste Wereldoorlog verloor Oostenrijk Zuid-Tirol aan Italië. Veel Oostenrijkers accepteren het verlies van Hongarije of Tsjechië makkelijker dan van Zuid-Tirol. Velen voelen nog een soort ‘fantoompijn’. In de jaren vijftig begon er in Zuid-Tirol een reeks van honderden aanslagen, waarbij Wenen in Italiaanse ogen niet vrijuit ging. Sinds de Oostenrijkse toetreding tot de EU (1995) en het opheffen van de Schengengrenzen (1998) is de situatie genormaliseerd.

De huidige schermutselingen tonen hoe broos zo’n ‘normale’ toestand in verkiezingstijd kan zijn. En hoe kwetsbaar iedereen is als de EU kwakkelt. Om escalatie te voorkomen prees kanselier Christian Kern, een socialist, woensdag de samenwerking met Italië. Hij zei ook wat vrijwel niemand in Wenen nog hardop had toegegeven: dat grenscontroles aan de Brenner nu “onnodig” zijn.