Waarom verraden muggen zich door hun gezoem?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Vandaag: waarom houden stekende muggen zich niet stil?

Het wordt een aardige dag voor de Nederlandse muggen, deze woensdag. De Muggenradar geeft de voorspelde muggenoverlast voor grote delen van het land een 6. Er zullen vanavond dus voldoende muggen zijn die het inslapen beletten met hun priemende gezoem. Je klikt de lamp aan en twijfelt of je zult slaan met een kledingstuk (te slap) of een boek (te stijf).

Sommige muggen blijven onvindbaar, maar na een vastberaden klopjacht eindigen de meeste als vlek op de muur. Voor de beginnende evolutiebioloog is het daarom moeilijk te begrijpen dat muggen zo indringend zoemen. De muggendames zouden hun bloedzuigerij beter in stilte kunnen uitvoeren. Een mug die zoemt, is vogelvrij.

Waarom zwijgen stekende muggen niet? De entomoloog aan de andere kant van de lijn vindt dat een rare vraag. „Je kunt niet vragen waarom iets in de evolutie niet ontstaan is”, zegt hoogleraar Gabriella Gibson van de Britse University of Greenwich. Toch doen we dat.

Gibson is medisch entomoloog (ze onderzoekt ziekmakende insecten) en muggengezoem is één van haar specialiteiten. In 2006 ontdekte ze met collega’s dat een mannetjes- en een vrouwtjesmug een duet zoemen. „We weten zeker dat dat essentieel is om het andere geslacht te herkennen. En we denken dat muggen zo ook hun soortgenoten herkennen”, zegt Gibson.

Muggen zoemen doordat ze met hun vleugels slaan. Er zit daarvoor een soort kammetje op het gewricht van de vleugel. Hoe sneller de muggen met hun vleugels slaan, des te hoger de toon.

Je kunt niet vragen waarom iets in de evolutie niet ontstaan is

Een vrouwelijke gelekoortsmug maakt ruwweg rond de 400 slagen per seconde. Dat levert dus een zoem op van 400 hertz: ongeveer de middelste G op de piano. De huissteekmug Culex pipiens (in Nederland veruit de meest algemene soort die mensen steekt) zit op 350 Hz. Elke soort heeft een typische, maar flexibele zoemtoon.

Muggen horen die zoem met hun antennes. En dat niet alleen: vrouwelijk gezoem trekt mannen aan. Dat bewees de Amerikaanse entomoloog Louis Roth al in 1948 bij gelekoortsmuggen. De mannetjes zijn niet heel kieskeurig; ze landen ook graag op een aangeslagen stemvork (440 hertz).

Maar de mannetjes zoemen zelf ook, en altijd hoger dan de vrouwtjes. Een mannelijke gele-koortsmug zoemt rond 600 Hz. Dat biedt muzikale mogelijkheden. De mannelijke én de vrouwelijke zoem hebben een boventoon gemeen van 1.200 Hz. Voor muziekliefhebbers: het is zijn eerste boventoon (octaaf) en haar tweede (kwint op het octaaf).

Het maakt weinig verschil als er een paar muggen worden doodgeslagen

Zo zingen ze. Muggen van beide seksen die elkaar vliegend zijn genaderd tot binnen gehoorsafstand (een paar centimeter), trekken hun boventonen heel precies gelijk. Een groep van Cornell University (VS), die ook onderzoek deed naar het gezoem, ontdekte ook nog dat muggen die al gepaard hebben het duet vaak weigeren. Die blijven vals zoemen.

Zoemen is dus een fysiek gevolg van het vliegen van muggen en is essentieel voor hun voortplanting. Dat geef je als mug niet zomaar op omdat iemand je probeert te pletten met een thriller van Karin Slaughter.

Er is ook weinig noodzaak toe, zegt Gabriella Gibson. Eén mug legt in de maand dat ze leeft zo’n 500 eitjes. „Het maakt weinig verschil als er een paar muggen worden doodgeslagen.” En trouwens: de huissteekmug is ’s avonds of ’s nachts actief. „Ze prikken meestal als we slapen.”