Kartelboetes worden vaak vernietigd

Autoriteit Consument en Markt

Weer heeft de rechter een kartelboete vernietigd, nu voor vastgoedhandelaren. Het is pijnlijk voor de ACM als een boete sneuvelt.

De ACM legde ruim zeventig vastgoedhandelaren een boete op omdat ze prijsafspraken maakten bij executieveiligingen. De rechter heeft deze boetes dinsdag echter allemaal vernietigd. Foto Lex van Lieshout / ANP Xtra

Taxibedrijven. Fabrikanten van dubbel glas. Een huisartsenvereniging. Allemaal kregen ze boetes van de karteltoezichthouder, de Autoriteit Consument en Markt (ACM) – en allemaal hoefden ze die niet te betalen, nadat de rechter hun boete ongegrond had verklaard.

Deze week is weer een nieuw ‘kartel’ aan het lijstje toegevoegd: vastgoedhandelaren op executieveilingen. In 2011 en in 2013 legde de toezichthouder boetes op aan ruim zeventig handelaren, variërend van 1.000 euro tot 383.000 euro. Volgens de ACM maakten de handelaren samen afspraken om de prijzen op de huizenveilingen zo laag mogelijk te houden. In veel gevallen verkochten ze de panden direct na de veiling in een ‘naveiling’ door, waarbij ze het prijsverschil onderling verdeelden.

Waar de rechtbank Rotterdam aanvankelijk oordeelde dat de boetes terecht waren, zijn ze maandag alsnog gesneuveld in hoger beroep, bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb). Volgens deze rechter is wel bewezen dat de handelaren bij een aantal veilingen inderdaad hebben samengewerkt om de prijsvorming „te frustreren”. De ACM heeft echter niet bewezen dat de handelaren bij álle 2.328 veilingen „met dat doel samenwerkten” . Vanwege „fundamenteel bewijstekort” zijn de boetes daarom geschrapt.

Tegen deze uitspraak in beroep gaan kan niet, en de ACM krijgt ook niet de kans alsnog genoeg bewijs te verzamelen om de boetes te onderbouwen.

Zilveruitjeskartel

De ACM is „teleurgesteld” over de uitspraak, zegt een woordvoerder. Des te meer omdat de rechter wél heeft vastgesteld dat de werkwijze van de handelaren „mededingingsbeperkend” was. Tegelijkertijd is de toezichthouder een sportieve verliezer. De woordvoerder: „Alle uitspraken leveren jurisprudentie op, daar trekken we weer lessen uit. Als we winnen en als we verliezen.”

Want verliezen, dat komt ook nogal eens voor. Wie een kartelboete krijgt opgelegd, mag die aanvechten bij de rechter. Van die mogelijkheid maken beboete bedrijven graag en veelvuldig gebruik. Elk jaar doet de rechter tientallen uitspraken over ACM-boetes, zo blijkt uit de jaarverslagen van de toezichthouder.

Lees ook dit uitgebreide achtergrondverhaal dat NRC in 2015 schreef, toen toezichthouder ACM twee jaar bestond: Boetes? Liever eerst een wenkbrouwgesprek

Per jaar verschilt hoeveel boetes bij de rechter sneuvelen of verlaagd worden. Vorig jaar verloor de toezichthouder vijftien mededingingszaken voor de rechter. Vier keer verloor de ACM de zaak gedeeltelijk. En in zestien gevallen won de toezichthouder, waarvan elf keer in hoger beroep.

Een overwinning boekte de ACM vorig jaar bijvoorbeeld op telers en verwerkers van zilveruitjes. De rechter oordeelde in hoger beroep dat de ACM terecht boetes had opgelegd voor afspraken die leidden tot hogere zilveruitjesprijzen. Een van de nederlagen leed de ACM tegen taxibedrijven uit Rotterdam, die een boete opgelegd hadden gekregen voor afspraken over aanbestedingen.

Over de afgelopen jaren bekeken, zegt de woordvoerder van de ACM, wint de toezichthouder meer zaken dan dat ze er verliest.

‘Door de wimpers’

Een zaak als deze verliezen, tegen de vastgoedhandelaren, is voor de ACM „uiterst ongelukkig”, zegt Rein Wesseling, hoogleraar mededingingsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Het is erg als de rechter een boete vernietigt „omdat besluitvorming van de toezichthouder zorgvuldig moet zijn”, zegt Wesseling, die tevens als advocaat werkt voor Stibbe. „En dat is het dan volgens de rechter niet.”

Hoogleraar mededingingsrecht Tom Ottervanger van de Universiteit Leiden vindt dat de ACM-boetes „vaak” worden vernietigd. Ottervanger is tevens advocaat bij Allen & Overy. Rechtszaken verliezen is „schadelijk” voor het prestige van een toezichthouder, zegt hij. Zeker als het gaat om belangwekkende zaken. Ottervanger noemt als voorbeeld de boete van 5,9 miljoen euro voor de Landelijke Huisartsenvereniging die de rechter in 2015 vernietigde.

Ter verdediging van de ACM wijst Ottervanger erop dat Nederlandse rechters „kritisch” naar de boetes kijken. Rechters van het Europees Hof van Justitie, die over de boetes van de Europese Commissie oordelen, krijgen nog wel eens het verwijt dat ze zaken slechts „door de wimpers” bekijken, zegt Ottervanger – in het voordeel van de Europese Commissie.

Ondanks de vele vernietigde boetes, zijn bedrijven nog beducht voor de ACM, zegt Wesseling, die soms beboete bedrijven als advocaat bijstaat. „Ze houden er ernstig rekening mee. En de ACM levert natuurlijk ook geregeld waterdichte besluiten af.”