Een botsing met Naipaul

Wat gebeurde er precies in 1982 toen de schrijver V.S. Naipaul boos werd op Nederland en naar het vliegveld vertrok? Er is destijds veel over geschreven, maar pas onlangs was in Trouw de terugblik te lezen van iemand die daarin een hoofdrol speelde: Mineke Schipper, emeritus hoogleraar Interculturele Literatuurwetenschap aan de Universiteit Leiden.

Schipper woonde lang in Afrika, waar zij in 1964 les ging geven aan de Congolese Université Libre. In 1982 was Naipaul te gast bij de Nederlandse PEN, waarvan Schipper secretaris was. Schipper heette Naipaul welkom met een toespraak waarin zij lovend inging op zijn roman A Bend in the River, die zich in Afrika afspeelt. Na afloop had zij met Naipaul een gesprekje over schrijven en Afrika, totdat Naipaul op vertrouwelijke toon zei: „You know, those blacks should strip themselves naked and go back to the bush.”

Schipper was perplex, schrijft ze nu. „Mensen kunnen uitstekend zelf uitmaken wat ze aan- of uittrekken”, zei ze tegen hem, en voegde eraan toe dat „mijn vrienden daar zulke uitspraken absoluut niet op prijs zouden stellen”. „You mean, those dressed-up in suit and tie?” vroeg hij verbluft. „Het spijt me”, zei Schippers, „ik kan deze conversatie niet waarderen”, en ze liep weg.

De volgende dag, bij een openbaar interview in een theater, citeerde ze zijn uitspraken van de vorige dag en vroeg hem in het openbaar commentaar te geven. Hij antwoordde dat de discussie niet van het vereiste niveau was, en ging ervandoor. „Vrijwel alle kranten vielen over mij heen, zijn racisme was totaal geen issue”, schrijft Schipper in Trouw. Dat zou in Nederland anno 2017 wel even anders zijn, vermoed ik.

Deze uitspraak van Naipaul stond niet op zichzelf. Een dag eerder, kort voor zijn botsing met Schipper, ontmoette Naipaul bij deze bijeenkomst twee kleurlingen uit Suriname. Een van hen was Anil Ramdas. Naipaul vroeg naar hun toekomstplannen. Ramdas antwoordde dat hij zich moreel verplicht voelde na zijn studie terug te keren naar Suriname. Naipaul vond het onzinnig. Hier heb je je beschaving gevonden, alleen hier kun je je ontplooien, meende hij. Tegen anderen zei hij minachtend: „They better go back to their country and bang their drums.

Er zit zoveel overeenkomst tussen de uitspraken tegen Ramdas en Schipper dat het aannemelijk is dat Naipaul ze gedaan heeft. De racistische ondertoon is onmiskenbaar, maar maakt dat Naipaul ook tot een racistische schrijver, zoals zijn tegenstanders beweren? Daarvoor zou je zijn hele oeuvre zorgvuldig tegen het licht moeten houden. Mijn indruk is dat Naipaul zich in de persoonlijke omgang racistischer uitliet dan in zijn boeken, ook al uit hij zich daarin wel vaak kritisch over zwarte mensen.

Paul Theroux, lang boezemvriend, daarna aartsvijand van Naipaul (en sinds 2011 weer met hem verzoend) schreef in 2008 in The New York Review of Books dat hij in zijn memoir over Naipaul, Sir Vidia’s Shadow, de voorbeelden van racisme en fysieke mishandeling door Naipaul onder druk van advocaten had moeten weglaten.

Dat klinkt ernstig, maar toch vond ook Theroux het kennelijk niet ernstig genoeg om de vete met Naipaul, inmiddels lijdend aan de ziekte van Parkinson, te laten voortduren.